EHBO-boeken van een eeuw geleden

Een EHBO-boek uit 1909 met de afbeelding van een zuurstofapparaat maakte me nieuwsgierig naar andere EHBO-boeken van dezelfde uitgever G.B van Goor Zonen. Die zoektocht werd nog interessanter toen ik een uitgave van 1917 doorbladerde en daarin tekeningen vond, gesigneerd door W. K. de Bruin. Dat is voor mij een bekende naam. W.K. de Bruin (1871-1945) heeft immers veel school- en kinderboeken geïllustreerd, de meeste uitgegeven door Wolters en Kluitman.

Eerste Hulp bij plotselinge ongelukken: een leidraad voor ieder, als ook bij het onderwijs aan hospitaalsoldaten, ziekenverplegers enz.

Dit boekje is in een klein handzaam formaat uitgegeven door G.B. van Goor Zonen, de eerste druk in 1882. Het is een bewerking van een Duits werk, geschreven door Friedrich von Esmarch en voor Nederland bewerkt door Aaldert Arnold Jan Quanjer. Van Goor wist dat je de verkoop van een boek kon stimuleren door er een gezaghebbend man bij te betrekken. Dat was deze Quanjer zeker. Hij speelde een vooraanstaande rol bij het Nederlandse Rode Kruis. Elke keer als er een nieuwe druk nodig was, wendde de uitgever zich weer tot de auteur met het verzoek om de tekst te vernieuwen op basis van de meest recente Duitse uitgave van dat moment.

Correspondentie met ‘Oxygenium’ in Schiedam

Een plaatje van een heel eenvoudig zuurstofapparaat staat al in het Leerboek der Heelkunde van C. Emmert (in afleveringen uitgekomen tussen 1852-1864). Voor de zevende druk van het EHBO-boek heeft I. Noothoven van Goor in 1909 echter een plaat nodig van een modern zuurstofapparaat. Hij schrijft daarom een brief naar de Nederlandse firma ‘Oxygenium’, vanaf 1901 gevestigd in Schiedam. De fabriek produceerde als eerste in Nederland verschillende soorten gassen. Daarbij fabriceerden en verhandelden ze ook zuurstofapparaten. Vandaar de vraag van de uitgever: kan ‘Oxygenium’ hem niet een goede cliché lenen van het apparaat, zoals ze in hun eigen prospectus gebruiken? Hij doet meteen nog een voorstel: ‘Om toch de gebruikers van dit werkje, wat er duizenden zijn, toch voldoende in te lichten raden wij aan gebruik te maken van het advertentie gedeelte [sic].’

Brieven aan de Machine-, Rijwiel- en Automobielenfabriek ‘Simplex’

Met de firma ‘Simplex’ in Amsterdam correspondeert Noothoven van Goor over het cliché van een speciale ‘rijwielen-brancard’ en het plaatsen van een advertentie in hetzelfde boek. Zo kan de uitgever beschikken over goede clichés en wordt zijn uitgave ook nog gesponsord. Voor de uitgave van 1902 had hij dezelfde methode al toegepast om een gratis cliché te kunnen gebruiken van een snelverband. Dat was een uitvinding van de firma Utermöhlen in Amsterdam, fabrikant van verbandstoffen. ‘Wij twijfelen niet of het zal de bekendwording van uwe uitvinding zeer bevorderlijk zijn daar het boekje in vele handen, zoowel hier als in Indië en België, komt. 

Handleiding ten dienste van het onderwijs en de opleiding tot ziekenverpleger bij de zeemacht.

Wilhelmus Karel de Bruin kan door zijn ervaring met illustraties van kinderboeken heel goed levendige scenes uitbeelden. Een voorbeeld in deze handleiding uit 1925 is het ongeluk door het breken van een elektrische tramleiding . Dezelfde tekeningen duiken ook op in verschillende andere uitgaven. Zo is de afbeelding van ‘het verwijderen van het water uit longen en maag’ ook te vinden in de EHBO-gids uit 1917. Deze gids van P. Boonacker is bestemd voor vissers en mensen werkzaam op vrachtschepen. De Bruins instructieve illustraties vinden we ook in het Leesboek voor de Gezondheidsleer voor Indische Scholen (1917), geschreven door T.A. Hilgers en de bekende onderwijzer F. A. Bloemink. Daarmee komen we weer terug bij zijn werk voor de jeugd.

Margreet van Wijk-Sluyterman