Termenlijst

TERMENLIJST

ten behoeve van de beschrijving

van prentenboeken en geïllustreerde kinderboeken

Samengesteld door Hilda van den Helm en Jeannette Kok

INHOUDSOPGAVE

I.  BUITENWERK

BOEKBAND: ALGEMEEN

BOEKBAND: UITERLIJK VAN DE BAND

BINDWIJZE

VORM VAN HET BOEK

EXTRA BESCHERMING VAN HET BOEK

II.      BINNENWERK

BOEKBLOK EN BLADEN

                LAY-OUT

                DECORATIES

III.    ILLUSTRATIES

ALGEMEEN

PLAATSING EN VORMEN

SOORTEN TECHNIEKEN

KLEURGEBRUIK

STIJL

IV.    TOEVOEGINGEN

MEEGEBONDEN IN HET BOEK

                LATERE TOEVOEGINGEN

I.       BUITENWERK

BOEKBAND: ALGEMEEN

BOEKBAND: UITERLIJK VAN DE BAND

                BINDWIJZE

                VORM VAN HET BOEK

                EXTRA BESCHERMING VAN HET BOEK

BOEKBAND: ALGEMEEN

band (cover / binding)

algemene benaming voor het harde of buigzame omhulsel van de bladen van het boek; bestaande uit een voorkant, een achterkant en meestal een rug.

omslag / kaft (cover / binding)

de termen “omslag” en “kaft” worden vaak gebruikt in dezelfde betekenis als “band”

NB: in deze lijst is “band” als algemene benaming de voorkeurterm

slappe kaft (wrappers)

specifieke benaming voor een buigzame band van papier of dun karton, ook bij alle zgn. paperbacks

platten: voorplat en achterplat (boards / frontcover & backcover)

de al dan niet harde voorkant en achterkant van een band

NB: de term ‘boards’ wordt alleen gebruikt voor de harde voorkant en achterkant van een gebonden boek.

rug (spine, backstrip, back)

verbinding tussen voorkant en achterkant van de band

leeslint (marker attached)

lint bevestigd aan de rug

voorbeeld: De kinderen van kapitein Grant (…), Jules Verne, Amsterdam, De Boekerij, 1992

BOEKBAND: UITERLIJK VAN DE BAND

bandontwerp (cover design)

de wijze waarop decoratie (illustratie) en tekst op de band geplaatst zijn

integraal bandontwerp (wrap-around design [decoration / illustration])

platten en rug zijn als één geheel van decoratie / illustratie en tekst voorzien

voorbeeld: Het Lucifer-eiland, Henk Kemp, ill. Piet Marée, Rotterdam, HAKA, 1939

band met decoratie (decorated cover)

band met versiering die weinig of geen relatie heeft met de inhoud van het boek

voorbeeld: Géraldine, Cornélie Noordwal, Utrecht, Bruna, ca. 1922

band met blinddruk (blind stamping)

banddecoratie d.m.v. indrukken zonder kleur of verguldsel

voorbeeld:  De engel der prairiën, Bénédict Henry Révoil, met een voorberigt van P.J.Andriessen, Amsterdam, Jan Leendertz, 1865

band met illustratie (pictorial cover / pictorial boards)

opgeplakte of opgedrukte illustratie(s) op de band (meestal op de voorkant)

voorbeeld: De wonderlijke avonturen van Jonkheer Stribbel, G.Revers, ill. H. van Kruiningen, Amsterdam, Mulder, 1931

plaatje opgeplakt op voorkant van de band (pictorial onlay, pictorial paste-on)

op de voorkant van de band is een plaatje geplakt dat kleiner is dan het boekformaat

            voorbeeld: Oude bekenden: sprookjes, Nienke van Hichtum, ill. Pol Dom, Amsterdam, Becht, 3^e druk, 1955

geïllustreerde slappe kaft (pictorial wrappers)

specifieke benaming voor een buigzame band van papier of dun karton met daarop een illustratie

voorbeeld: De vuurrode schoentjes, Greta Badenhuizen, ill.F.Lindenberg, Amsterdam, Wiering, 1944

rug met decoratie (decorated spine)

voorbeeld: serie Voor 't kleine Volkje, band B.Midderigh-Bokhorst, Gouda, Van Goor, 1909-1928

rug met illustratie (illustrated spine)

voorbeeld: Hoe Jaap Bekkers een fiets kreeg, Chr. van Abkoude, ill. Jan Rinke, Alkmaar, Kluitman, 1917

goudopdruk (binding stamped in gold / gilt)

bandversiering (decoratie, illustratie of belettering) d.m.v. goudopdruk

voorbeeld: Schoolidyllen, Top Naeff, band Cornelia Hart, Amsterdam, Becht, 13^e druk (1924)

linnen (cloth, linen)

bandmateriaal van textiel (niet altijd linnen): buckram, linnen, katoen; waar decoraties / illustraties op gedrukt kunnen zijn

voorbeeld: In een hoekje met een boekje, Maria de Lannoy, ill. Jan Waterschoot, Antwerpen, Aug.Bosschaerts, ca. 1930

gevernist (glazed)

glanzend vernislaagje op de gehele voor- en achterkant van de band

voorbeeld: Nanne's reis, Piet Worm, Maastricht - Brussel, Stols, 1938

BINDWIJZE

 gebonden  (bound )

de aaneengehechte bladen zijn bevestigd in een band die bestaat uit (meestal) harde beklede platten en een rug

voorbeeld: Gulliver's reizen naar verschillende verre landen, Jonathan Swift / G.Blom, ill. Rein van Looy, Haarlem, Gottmer, 1940

gekartonneerd (with cardboard covers)

de bladen zijn vastgezet (gebonden, ingenaaid of geplakt) in een kartonnen band of in een band bestaande uit kartonnen platten en een geplakte papieren of linnen rug.

voorbeeld: Broertje's boek, Maren Koster, ill. Sijtje Aafjes, Gouda, Van Goor, 1919

ingenaaid / gebrocheerd (sewn)

de bladen zijn met garen aaneengehecht en van een dunne papieren band voorzien.

voorbeeld: De gefopte konijntjes, Elly Haga, Den Haag – Batavia, van Goor, 1941

geniet (stapled)

bladen en band bijeengehouden met nietjes

voorbeeld: Volksrijmpjes, Ljoeba Dworson / Eliza Hess-Binger, ill. Konaschewitch,  Den Haag, De Baanbreker, 1930

gelijmd (pasted)

de achterkant van het geheel van de bladen  is tegen de rug van de band gelijmd.

voorbeeld: Prisma-juniores reeks, 1956-1985

spiraalband (spiral backed boards / wrappers)

bladen en voor- en achterkant van de band bijeengehouden met spiraal

voorbeeld: Reinaard de Vos speelt voor huisbaas, Vadertje Brombeer, Amsterdam, Van Holkema & Warendorf, 1946

Japanse bindwijze (Japanese binding)

bladen en band bijeengehouden met doorgeregen lint / touw / raffia. (Vaak gebruikt in combinatie met vlinderdruk, zie aldaar.) [De term 'Chinese bindwijze' komt ook voor.]

voorbeeld: Pim’s poppetjes (…), Oom Ben, Amsterdam, Geerlings, 1898 [vlinderdruk]

voorbeeld: Meiregen, Margot Vos, ill. R.Hynckes, Amsterdam, Querido, 1925   [geen vlinderdruk]

leporello (concertina / accordeon style)

de bladen zijn zijdelings aan elkaar verbonden en kunnen tot een lange reep worden uitgevouwen. (Soms ook wel harmonica boek genoemd.)

voorbeeld: Ik zie, Marietje Witteveen, 1942

VORM VAN HET BOEK

oblong (oblong)

de breedte van het boek is groter dan de hoogte

voorbeeld: Klokje Bim-bam, Alfred Listal, Alkmaar, Gebr. Kluitman, 1919

contour

(shape / die-cut in the shape of..)

d.m.v. een snijvorm krijgt het boek een afwijkende vorm

voorbeeld: Het Kronings ABC, Haarlem, De Erven Loosjes, 1898; in de vorm van een kroon

EXTRA BESCHERMING VAN HET BOEK

cassette (slipcase, box)

door de uitgever geleverde bescherm(schuif-)doos om een boek of om enkele bijeenhorende boeken

voorbeeld: Levende bezems, 4 delen, Liza Tetzner, ill. G. van Raemdonck, Amsterdam, Ploegsma, 1951

verzamelmap

(binder)

door de uitgever geleverde map voor bijeenhorende boeken / losse prenten / losse teksten

voorbeeld: map om Arretje Nof deel 1-5, Johan Fabricius, Delft, Calvé, 1928

voorbeeld: map om de inhoud van Wonder map, Kees Meys, Amsterdam, Veldhuizen & Boxman, ca. 1936

sluitlint (tie)

            aan voor- en achterkant van de verzamelmap of aan voor- en achterplat bevestigde linten om het boek dicht te strikken

voorbeeld: de verzamelmap van Arretje Nof 1-5

stofomslag (dustwrapper, dustjacket)

losse papieren beschermomslag om een band. Een niet geïllustreerd stofomslag is zeldzaam. In enkele gevallen is de binnenkant bedrukt.

voorbeeld: Prinsesje Zonneschijn (…), F.H. van Leent, ill. Jan Sluijters,  Amsterdam, Meulenhoff, 1911

II. BINNENWERK

                BOEKBLOK EN BLADEN

                LAY-OUT

                DECORATIES

BOEKBLOK EN BLADEN

boekblok (text block)

het geheel van de (aaneengehechte) bladen of katernen van een boek, zonder de band

    sneden (edges)

    de drie (afgesneden) buitenzijden van het boekblok

    goud op snee (all edges gilt / top edge gilt)

    verguldsel aangebracht op de snede(n)

    voorbeeld: The violet fairy book, Andrew Lang, ill. H.J.Ford, London, Longmans, Green & Co, 2e druk, 1902

    snede met decoratie (decorated edge)

    kleurige decoratie op de snede (vaak gemarmerd)

    voorbeeld:  Leerrijk onderhoud voor de jeugd: bevattende eene verscheidenheid van onderwerpen, tot nut en leering der kinderen, Leiden, P.H.Trap,

    1826

    gekleurde snede (painted edge)

    de snede is in een bepaalde kleur geverfd

    voorbeeld: De Bijbelsche geschiedenissen, W.G. van de Hulst, ill. Isings, Amsterdam, Spruyt, 1948, 10^e druk [ bovensnede is geverfd in

    dezelfde kleur geel als de achtergrond van de titelpagina]

blad (leaf)

vel met twee zijden: de bladzijden of pagina’s.

bladzijde / pagina (page)

elk van de zijden van een blad

eenzijdig bedrukte bladen (printed on one side only)

slechts één zijde van een blad is bedrukt [tweezijdig bedrukt is standaard; wordt niet apart vermeld]

voorbeeld: De geschiedenis van Joosje, W.J. van Zeggelen, Amsterdam, Van Holkema & Warendorf, 1882

vlinderdruk (French-folded leaves)

gevouwen bladen worden  slechts op één zijde bedrukt; de vouw aan de rechterkant van het boek blijft onopengesneden, de linkerkant wordt in de rug vastgezet. (Vaak gebruikt in combinatie met Japanse bindwijze).

voorbeeld: A flower wedding, described by two wallflowers, ill. Walter Crane, London, Cassell, 1905

kartonnen bladen (cardboard leaves)

het boek is geheel gedrukt op karton

voorbeeld: Hoe Heintje aan zijn bijnaam kwam, H.J.Looman, ill. F.Zipper, Amsterdam, Dico, ca. 1946

bladen met linnen versterkt (linen-backed / mounted on linen)

ter versteviging is linnen aangebracht op de niet bedrukte achterkant van een bladzijde of tussen twee bladen in

voorbeeld: Het bal der dieren, 189?

bladen van stof (ragbooks)

het boek is geheel gedrukt op katoen, linnen, of kunstvezel

voorbeeld: Speelgoed, Coreen Marsh, 192?

op afwijkend papier gedrukt (printed on different paper)

een deel van de bladen is van afwijkend papier

voorbeeld: de ill. van Isings op kunstdrukpapier in: Afke's tiental, N. van Hichtum, ill. C.Jetses en J.H.Isings jr, Alkmaar, Kluitman, 13^e druk, 1949

uitslaand blad (folding)

een blad (vaak een landkaart of een prent) dat groter is dan het boekformaat en dat teruggevouwen wordt tot het formaat van het boek

voorbeeld: De speelgoedbeer van Sibiella, Piet Worm, Amsterdam, Allert de Lange, 1947

schutbladen (endpapers: paste-down endpaper is de vastgeplakte helft, free endpaper de losse helft)

het blad dat voor een helft op de binnenzijde van de voorkant of de achterkant van de band is vastgeplakt (aangeplakt schutblad); van de andere helft (vliegend schutblad) is alleen de binnenste rand vastgeplakt op de binnenrand van de buitenste bladzijde van het boekblok.

    schutbladen met decoratie (decorated endpapers)

    de schutbladen zijn bedrukt met een telkens herhaald motief. Dit kan een motief uit het verhaal zijn, een uitgeverslogo, een plantenmotief, een

    abstract motief e.d.

    voorbeeld: Grimm's sprookjes, vert. M. van Vloten ill. B. en J. Midderigh-Bokhorst, Amsterdam-Sloterdijk, Maatschappij voor goede en goedkoope

    lectuur, 1922

    schutbladen met illustratie (pictorial endpapers)

    de schutbladen zijn bedrukt met illustraties

    voorbeeld: De geschiedenis van gulzigen Tobias, D.A.Bueno de Mesquita, Amsterdam, Vennootschap Letteren en Kunst, 191?

    quasi schutbladen (mock endpapers)

    de binnenzijde van de band en de buitenste bladzijde van het boekblok zijn niet één geheel, maar beide zijn wel op eenzelfde wijze gedecoreerd

    of geïllustreerd, zodat het effect van een schutblad ontstaat.

    voorbeeld: Guus en de eikelmannetjes, Nel Wiebenga, ill. Ab Koning en Nel Wiebenga, Amsterdam, Scheltens & Giltay, 1941

beschermblaadje (guard / tissue guard)

aan één zijde opgeplakt of meegebonden velletje papier, vaak tissue, soms halfdoorzichtig, ter bescherming van een  plaat

voorbeeld: Moeder de Gans baker- en kinderrijmpjes, Marie Hildebrandt, ill. Arthur Rackham, Amsterdam, Van Holkema & Warendorf, 1915

franse titel (half title)

de eerste bedrukte bladzijde vóór de titelpagina, met korte titelgegevens

titelpagina (title page)

    titelpagina met decoratie (decorated title)

    met vignet, uitgeverslogo, omkadering

    voorbeeld: Asschepoester, G. van de Hoeven, ill. W.C.Drupsteen, Amsterdam, Coene, 1907

    titelpagina met illustratie (pictorial title)

    voorbeeld: Uilengeluk, Tine, ill. Th. Van Hoytema, Amsterdam, Van Goor, 1895

frontispice (frontispiece)

in deze lijst gebruikt als de standaardterm voor de illustratie tegenover het titelblad [De term wordt ook wel gebruikt voor een versierd titelblad.]

voorbeeld:  Sprookjes van Andersen, vertaling Netty Weetjen, [ill. Olive Allen], Zalt-Bommel, H.J. van de Garde, 1909

LAY-OUT

marge (margin)

de onbedrukte strook rondom tekstblok en illustraties

geen marge aanwezig (no margin)

illustraties/decoraties lopen door tot de snede

                voorbeeld: Naar zee!: hoe twee Hollandse jongens een roemrijke tocht beleefden, 195?

ongebruikelijke plaatsing van tekst en/of illustraties op een pagina (unusual lay-out)

voorbeeld: Dierenprentenboek, Reyer Stolk, Amsterdam, Breughel, 1945

 bijzondere typografie (special typography)

meerdere lettertypen op een pagina (variation in typography)

voorbeeld: Raadgevingen en Onderrigtingen voor Kinderen, ter dienste der Scholen, N.Anslijn

Amsterdam, P.R.Otto, 1857

verschillende lettergrootte (variation in type-size)

voorbeeld: De gouden blaren, Engel, ill. Wyschnewetski en Fradkin, Den Haag, De Baanbreker, 1928

tekst in handschrift (hand-lettered text)

handgeschreven tekst is in het boek gereproduceerd

voorbeeld: De negerjongetjes (serie Verre Landen), A.Hamaker-Willink, Utrecht, Bruna, 1943

initiaal (initial)

grote hoofdletter aan het begin van (bijv.) een hoofdstuk, al dan niet in kleur

initiaal met versiering (decorated / ornamental / illuminated initial)

            de initiaal is versierd met bloemen, vruchten, kleine figuurtjes e.d.

            voorbeeld: Hansje en Stansje, zondagskindertjes, Cili Chlebna, ill. Ruscha Kloosterman-Wijdeveld, Amersfoort, Van Amerongen, 1941

                initiaal als onderdeel van een illustratie (illustrated initial)

                de initiaal is opgenomen in een illustratie

                voorbeeld : Jeroen en de Zilveren Sleutel, Daan Zonderland, ill. Piet Worm, Amsterdam, Breughel, 1942

tekstblokje in illustratie (text-panel)

tekstblokje, al dan niet omkaderd, in een illustratie geplaatst

voorbeeld: Klein-Jantje en de kinderen van Modderstad, Ottilia Adelborg / Johanna Wildvanck, Amsterdam, Van Dishoeck, 1902

 DECORATIES

 lijnomkadering (frame / surround)

dun "lijstje" van een of meer lijnen om tekst en / of illustratie

voorbeeld: Nog bij Moeder, tweede stukje, Jan Ligthart en H.Scheepstra, ill. C.Jetses, Groningen – Batavia, Wolters, nieuwe uitgave, 5^e druk, 1941

cartouche (cartouche)

sierlijke, meestal gebogen omkadering voor korte tekst

            voorbeeld: [klein onderaan elke bladzijde:] Nursery friends from France, Olive Beaupré Miller, Maud & Miska Petersham, Chicago, Book    

            House for Children, 1925

sierrand (border)

brede rand ingevuld met bijv. ranken, bloemen, fruit, vlechtwerk, kant, figuurtjes; om tekst en / of illustratie

                sierrand met decoraties (ornamental border)

                ingevuld met abstracte motieven, vlechtwerk, gestileerde plantaardige motieven, klassieke motieven e.d.

                voorbeeld: [titelpagina van] Zoo mooi als zonneschijn, Ida Heijermans, ill. B. Midderigh-Bokhorst, Rotterdam, Masereeuw en Bouten, 1905

sierrand met typografische ornamenten, uit de letterkast of van de binder (typographic border)

samengesteld uit typografische ornamenten;  op de voorzijde van de boekband van oudere boeken

voorbeeld: De zonderlinge lotgevallen van Hans Kijk-in-de-wereld, Amsterdam, G.Theod.Bom, ca. 1846

sierrand met illustraties

(pictorial border)

ingevuld met kleine illustraties die een verband met de tekst hebben

voorbeeld: [de band van] Assepoester, L.Roggeveen, ill. Rie Cramer, sierrand van H.Borrebach, ’s-Gravenhage, Van Goor, 1937

gemarmerd

(marbled)

met een patroon zoals in marmer, meestal op band, sneden of schutbladen

voorbeeld: [schutbladen:] Bedtime & Moonshine: lullabies & nonsense, ill. Nicola Bayley, London, Walker Books, 1987

tussen-tekst versiering

(in-between text decoration)

kleine decoraties, meestal  tussen tekst-delen of op de titelpagina

vignet

(vignette)

kleine decoratie of (steeds herhaalde) illustratie aan het begin of einde van een hoofdstuk of op de titelpagina

voorbeeld: De Sprookjes van Perrault, ill. Harry Clarke, Zutphen, Thieme, 1923

kapittelversiering

(head-piece OR tailpiece)

versiering aan het begin of eind van een hoofdstuk: vaak een decoratie in een horizontaal rechthoekig kader of een vignet

voorbeeld: Uit het leven van Dik Trom, Kieviet, ill. Braakensiek, Alkmaar, Kluitman, 7^e druk, 1909

            regel-vulstukje

(line-filling ornamentation)

versierinkje dat de tekstregel vol maakt

voorbeel                d: Assepoes: het oude sprookje, Froukje van der Meer, ’s-Gravenhage – Batavia, Van Goor, 1944

uitgeverssymbool

(publisher's emblem)

een vignet, logo, korte spreuk als vast kenmerk van de uitgever

voorbeeld: [het symbool van Relpi achterop] Poppenland, F.Rend, ill. Corina, Amsterdam, Relpi, ca. 1948

 III. ILLUSTRATIES

ALGEMEEN

PLAATSING EN VORMEN

SOORTEN TECHNIEKEN

KLEURGEBRUIK

STIJL

ALGEMEEN

signatuur

(signature)

in de illustratie of op de band is de naam van de illustrator / bandontwerper weergegeven in de vorm van versierde letters, een paraaf en/of een pictogram

voorbeeld: het uiltje als pictogram voor illustrator/schrijver Den Uyl

voorbeeld: de kraanvogel en de letters WC voor Walter Crane

PLAATSING EN VORMEN

 ingeplakte plaat

(plate /mounted illustration)

afzonderlijk gedrukte plaat ingeplakt op een aparte bladzijde (die soms van een afwijkende papiersoort is)

voorbeeld: Sprookjes uit alle landen, Antoon Coolen, ill. Rie Reinderhoff, Den Haag, J.Philip Kruseman, 1941

ingeplakt aan één zijde (meestal maar op enkele punten)

(tipped in)

wijze van inplakken van een afzonderlijk gedrukte plaat (soms met beschermblaadje) op een apart blad

voorbeeld: Het Nachtkindje, Otto Nebelthau, ill. E.Wenz-Viëtor, Eindhoven, Pelgrim, 1943

paginagrote illustratie

(fullpage illustration)

de illustratie vult (bijna geheel) een pagina

voorbeeld: Prutske’s vertelselboek, Stijn Streuvels, ill. Gerard Baksteen. Amsterdam, Veen, 1935

illustratie over twee pagina’s

(double page illustration / double spread illustration)

illustratie neemt twee naast elkaar liggende bladzijden in beslag, zonder tekst

voorbeeld: Klaas, W.G. v.d. Hulst, ill. W.G.v.d. Hulst jr, Amsterdam, Ploegsma, 1945

                illustratie over twee pagina’s, met tekst

                (double page illustration with text / double spread illustration with text)

illustratie over het grootste gedeelte van twee naast elkaar liggende bladzijden, met daarbij tekst

voorbeeld: Eén emmertje water, Piet Worm, Amsterdam, Allert de Lange, 1941               

naast elke tekstpagina een paginagrote illustratie

(textpages all facing  fullpage illustrations / illustration pages)

voorbeeld: Kikkertje Dikkerdje, Jac.v.d. Klei, ill. D.Viel, Laren, Schoonderbeek, 1926

illustratie in de tekst geplaatst

(in-text illustration)

de illustratie staat niet op een aparte bladzijde

voorbeeld: Martijn de IJsvogel, Lida, ill. F.Rojankovsky, Bussum, Voorhoeve, 1952

omkaderde illustratie

(framed illustration)

illustratie met een lijnomkadering

voorbeeld: Het wolkewezentje en de baas van de grauwe donderwolk, Tjeerd Bottema, Bussum, Van Dishoeck, 1925

kaderdoorbrekende illustratie

(illustration extends beyond frame)

de illustratie steekt gedeeltelijk buiten de omkadering uit

voorbeeld: Spreekwoorden in plaatjes en rijmpjes, Bas van der Veer, Gouda, Van Goor, 1915

composiete afbeelding

(composite illustration)

verschillende momenten zijn in één plaat samengebracht, meestal gescheiden door ranken o.i.d.

voorbeeld: Andersen’s Sprookjes, naverteld door J.J.A.Goeverneur, Leiden, Sijthoff, 3^e druk (twee delen in één band), 1899 [bv in het verhaal ‘Het Jodenmeisje’]

inzetje

(inset)

kleine ingezette illustratie in grotere afbeelding, soms alsof er op een detail is ingezoomd

voorbeeld: De spreeuw en de musch, W.Haanstra, ill. J.Hingman, Leiden, Mej. Hardenberg, 1890

medaillon

(medallion)

illustratie in cirkelvorm, al dan niet omkaderd

voorbeeld: Op de vischvangst, Henriëtte Blaauw, ill. Netty Heyligers, Alkmaar, Kluitman, 1924 [op stofomslag, band, titelpagina en schutbladen]

ovaaltje

(oval illustration)

illustratie in ovale vorm, al dan niet omkaderd

voorbeeld: Nieuwe wijsjes, Rie Cramer, Utrecht, De Haan, 1920

SOORTEN TECHNIEKEN

zwart-wit illustraties

(black and white (b/w) illustrations)

voorbeeld: Roetzwart sneeuwwit, Matthieu Wiegman, ill. Piet Worm, Amsterdam, Allert de Lange, 1952

illustraties met steunkleur

( [kleur genoemd] )

meestal met zwart als basiskleur, en dan één andere kleur

voorbeeld:  Versjes uit de oude doos: Sinterklaas, kerstmis en nieuwjaar, Phiny Dick, Den Haag, Van Goor, 1941 (steunkleur oranje)

monochrome illustraties

(monochrome illustrations)

illustraties in [verschillende nuances van] één kleur

voorbeeld: Versjes en wijsjes voor jongens en meisjes, Clinge Doorenbos, ill. M.Güthschmidt, Vlaardingen, Lever’s Zeep Mij, 1930 (blauw)

illustraties in tweekleurendruk

(two-colour illustrations)

meestal in de kleuren rood en blauw, in grof raster, deels over elkaar heen gedrukt. Komt vaak voor bij fabrieksprentenboeken. (Zie ook tweekleuren litho.)

voorbeeld: Eenige nuttige uren, ca. 1920

illustraties in meerkleurendruk

(fullcolour illustrations)

illustraties met gouddruk / zilverdruk

(illustrations with gold / silver)

voorbeeld: Gouden prentjes en lieve versjes, H.J.Overbeek, Haarlem, I.de Haan, ca. 1877

illustraties in kleur tegen zwarte achtergrond

(black background)

voorbeeld: Het van ouds gerenommeerde A is een aapje, Amsterdam, J.Vlieger, 188?

handgekleurde illustraties

(hand-coloured illustrations)

de illustraties zijn met de hand ingekleurd, al dan niet met behulp van een sjabloon

voorbeeld: Kinderlijke lust en aanleg, Mainz, J.Scholz, 187?

lijntekeningen

(line-drawings)

illustraties die alleen uit lijnen bestaan (eventueel met puntjes, arceringen)

voorbeeld:  Belfloor en Bonnevu: de twee goede reuzen, A.D.Hildebrand, ill. G. van Raemdonck, Amsterdam, De Arbeiderspers, 2^e druk, 1939

                arcering

                (hatching)

                met fijne evenwijdige streepjes schaduw aangeven

                voorbeeld: Het schaap Veronica, Annie M.G.Schmidt, ill. Wim Bijmoer, 1951 (bv. blz. 54)

pentekeningen

(pen and ink illustrations)

voorbeeld: Het ruisende woud, zevende deeltje, Jac. van der Klei en J.B.Ubink, ill. J.H.Isings, Groningen – Djakarta, Wolters, 15^e druk, 1951

gewassen pentekening

(drawing with wash)

de illustratie is (een reproductie van) een pentekening met een doorschijnend laagje verdunde inkt

voorbeeld: De Kinderkaravaan, A.Rutgers van der Loeff-Basenau, ill. Rein van Looy, Amsterdam, Ploegsma, 2^e druk, 1952

potloodtekeningen

(pencil drawings)

voorbeeld: Rijmpjes en versjes uit de nieuwe doos, Han G.Hoekstra, ill. Fiep Westendorp, Amsterdam, Meulenhoff, eerste vermeerderde uitgave, 1976

contourtekeningen

(outline drawings)

alleen de lijnen die de grens van een vorm aangeven zijn getekend

voorbeeld: Het Nijntje-kleurboek (…), Dick Bruna, Utrecht, Bruna & Zoon, 1974

contourloze illustraties

(illustrations without outline)

alleen kleurvlakken weergegeven, geen lijnen daar omheen

voorbeeld: Kom binnen in het huis van El Pintor (…), ill. El Pintor, Amsterdam, Variété, 1943

 aquarel

(water colour)

de illustratie is (een reproductie van) een afbeelding in een doorschijnende verfsoort

voorbeeld: [de kleurenplaten in:] De geschiedenis van de regen, Mies Louwman’s-Gravenhage, Pentura, 1950

houtsnede (hoogdruk)

(woodcut)

de illustratie is een (reproductie van een) afdruk van een houtblok waarop het hout rondom de geïnkte gedeelten is weggestoken

voorbeeld: De kleine gids, Nienke van Hichtum e.a., ill. Chris Lebeau, Santpoort, Mees, 1924

houtgravure (hoogdruk)

(wood engraving)

de illustratie is een (reproductie van een) afdruk van een houtblok waarin lijnen zijn gegraveerd; het hout daaromheen wordt geïnkt terwijl de gegraveerde gedeelten wit blijven

voorbeeld: Het eenzame bos, A.D.Hildebrand, ill. Jos Ruting, Amsterdam, De Arbeiderspers, 1943

kleurenhoutgravure

(color woodengraving)

de illustratie is (een reproductie van) een houtgravure waarbij drie of meer extra houtblokken zijn gebruikt voor verschillende kleuren

voorbeeld: Pan-pipes: a book of old songs (…), Walter Crane, engraved and printed in colours by Edmund Evans, London, George Routledge and Sons, 1853

schraapbord / schaafbord

(scraperboard)

een  laag witte gesso is bedekt met zwarte inkt, waarin lijnen worden uitgeschaafd. De afbeelding kan dan gereproduceerd worden met fotografische technieken. De reproductie is moeilijk te onderscheiden van de reproductie van een houtgravure: witte lijnen op een zwarte achtergrond.

voorbeeld: Een snoer van wonderstenen, Antia Boers, ill. Corina, Amsterdam, Republiek der letteren, 1948

gravure (diepdruk)

(engraving)

de illustratie is een (reproductie van een) afdruk van een metalen plaat waarin de gegraveerde lijnen zijn geïnkt

voorbeeld: Fraaie verhalen, aangename gedichten, F.H. van Leent, Nijmegen, Cohen, 187?

ets (diepdruk)

(etching)

de illustratie is een (reproductie van een) afdruk van een metalen plaat waarin de door zuur uitgebeten lijnen zijn geïnkt

voorbeeld: Sprookjes, H.C. Andersen, ill. Hetty Kluytmans, ‘s-Gravenhage – Batavia, Van Goor, 1948

lithografie / litho (vlakdruk)

(lithography)

de illustratie is (een reproductie van) een afdruk van een steen waarop een afbeelding is getekend

voorbeeld: Bloemensprookjes, Ernst Kreidolf / Johanna Wildvanck, Bussum, Van Dishoeck, 1903

toonlitho(grafie)

(tone litho)

de illustratie is (een reproductie van) een litho waarbij één of twee extra stenen zijn gebruikt voor een egale (lichte) achtergrondkleur. (De termen "tintlitho" en "getinte litho" worden ook wel gebruikt.)

voorbeeld: uit de leerschool des levens: nieuwe vertellingen voor de jeugd, Mevr. Van der Tuuk-Lenting, Winschoten, J.R. van Eerde, 1868

tweekleuren litho(grafie)

(two-colour litho)

de illustratie is (een reproductie van) een litho waarbij twee extra stenen gebruikt zijn voor (meestal) de kleuren blauw en oranje (Zie ook illustraties in tweekleurendruk.)

voorbeeld: De Schippersjongen, of Leiden in strijd en nood (…), P.Louwerse, Alphen, W.Cambier van Nooten, [1872]

kleurenlitho(grafie)

(colour litho's)

de illustratie is (een reproductie van) een litho waarbij drie of meer stenen gebruikt zijn voor verschillende kleuren

voorbeeld: het Hoetselmannetje van Stuttgart, N. van Hichtum, ill. Tjerk Bottema, Santpoort, Mees, 1925

chromolitho(grafie) / chromo

(chromo)

term soms gebruikt voor "commerciële" kleurenlitho's uit de negentiende eeuw en de eerste jaren van de twintigste eeuw, meestal met glanseffecten

voorbeeld: Eva’s bal, Agatha, Rotterdam, Jac.G.Robbers, [1870]

stempeltechniek (vlakdruk)

(stamping)

een stempel met een afbeelding wordt geïnkt en afgedrukt, vaak meermalen voor naïeve randen

voorbeeld: Het ABC beestenboek, Claerisse van Veen, ca. 1970

geïllustreerd met foto's

(photo illustrated)

voorbeeld: Feest, An Manche, foto’s van E.Gnilka, ill. Lou Manche, Heemstede, De Toorts, 1936

knipsels

(decoupage)

uitgeknipte vormen als illustratie gebruikt

voorbeeld: Van twee visschertjes (…), J.E., Amsterdam, Scheltema & Holkema, 1913

zwartjes / silhouetten

(silhouettes)

zwarte knipsels, of contourtekeningen ingevuld met zwart

voorbeeld: Het avontuur van Knor-Knor, A.B. van Tienhoven, ill. Han Krug, Den Haag, Boek en Periodiek, 1926

collage

(collage)

opgeplakte stukjes papier, linnen e.d. vormden de oorspronkelijke illustratie die in het boek is gereproduceerd. Een fotocollage met delen van foto's komt ook voor.

voorbeeld: Welke kleuren zijn dit?, Lionni, Alkmaar, Kluitman, 1985

illustraties met opgeplakte stukjes textiel

(illustrations with fabric paste-ons)

voorbeelden:        Een prinsje of een prinsesje (bijzondere uitgave), Jehanne van Effen, Zeist, Torentrans, 1937 (alleen de eerste 75 exemplaren werden zo uitgegeven)

                               Lina het vermiste kind: kleedingboek, Deventer, Tjaden, 1862

illustraties met textielmotieven

(illustrations showing patterns as those printed on fabric)

voorbeeld: Uit de Bibelebomsche nap: oude versjes, ill. Gerda Beckers, Amsterdam, Parnassus,

KLEURGEBRUIK

 primaire kleuren

(primary colours)

rood, geel, blauw

voorbeeld: De legende van den heiligen Nicolaas, Nellie Burgdorffer, ill. Oeke Wieringa, Amsterdam, Strengholt, 1942

secundaire kleuren

(secondary colours)

oranje, groen, violet

voorbeeld :  De geschiedenis van Betsie het paard, J.Riemens-Reurslag, ill. Johanna Bottema, Amsterdam, Strengholt, 1941 (oranje en groen)

effen kleuren

(flat colours)

kleuren zonder schakeringen

voorbeeld: Makkers en rakkers, Nel Ooievaar, ill. Ekko Hart, Utrecht, De Vliegende Hollander, 1940

warme kleuren

(warm colours)

rood, geel, geelgroen, roodmengingen

voorbeeld: Kwaakmans zoekt paddestoelen, Vadertje Brombeer, Amsterdam, M & Z, 194?

koude / koele kleuren

(cool colours)

blauw, blauwgroen, violet

voorbeeld: [illustratie bij “De kleine zeemeermin” in:] Sprookjes en vertellingen: volledige uitgave, Hans Christiaan Andersen, ill. Lidia Postma, Bussum, Van Holkema & Warendorf, 1975

zachte kleuren / pasteltinten

(soft / subdued / mellow colours)

gemengd met wit                                               

voorbeeld: [de kleurenplaten in:] De Wonderboom: het sprookje der bevrijding, To Hölscher, ill. Hetty Kluytmans, ’s-Gravenhage – Batavia, Van Goor, 1947

heldere kleuren

(bright / vivid colours)

zonder bijmengingen

voorbeeld: Okki Hoessah op het station, Marco Oppers, ill. W. van Overbeek, ’s-Gravenhage – Batavia, Van Goor, 1939

STIJL 

illustraties met gestileerde vormen

(stylised forms)

de werkelijkheid is in vereenvoudigde maar karakteristieke vorm afgebeeld

voorbeeld: Van twee stoute boertjes en twee zoete boerinnetjes, J.T.Heins, ill. Ajo, Alkmaar, Kluitman, [1920]

illustraties met geometrische vormen

(geometric)

gebaseerd op driehoeken, cirkels etc.

voorbeeld: Een sneeuwverhaaltje, Johanna Bottema, ’s Graveland, De Driehoek, 1946 

pseudo-kindertekeningen

(naive)

bewust kinderlijk gehouden illustraties

voorbeeld: Knikkertje Lik, Daan Zonderland, ill. Carvalho, Amsterdam, De Tijd, 1951

ruimtelijke illustraties

(spatial)

de illustraties geven de illusie van ruimtelijkheid, diepte

voorbeeld: Haantje de voorste bij de inhuldigingsfeesten, F.H. van Leent, ill. P. van Geldorp, Amsterdam, Gebr. Koster, 1898               

illustraties in het platte vlak

(flat / twodimensional)

illustraties zonder aanduiding van diepte

voorbeeld: Boer wil jij mijn kat eens vangen?, Leonard Roggeveen, ’s-Gravenhage – Batavia, Van Goor, 1939

afbeelding in vogelperspectief

(high perspective)

het oogpunt bevindt zich boven het object

voorbeeld:  [veel illustraties in:]  Vijf brandweermannetjes, Marguerite Brun en E-T.Hurd, bew. Annie M.G.Schmidt, ill. Tibor Gergely,  Amsterdam, Bezige Bij, 1953

afbeelding in kikkerperspectief

(low perspective)

het oogpunt is laag  t.o.v. het object / schuin omhoog naar het object

voorbeeld: Ik zie ik zie, Jeanne Ashbé, Rotterdam, Lemniscaat, 1995

illustraties met Jugendstil elementen

(art nouveau, Jugendstil)

o.a. met krullen, golven, pauwenveren, trilharen, zweepslaglijn, gestileerde bloemranden

voorbeeld: De Gelaarsde Kat, S.Abramsz, ill. Jan en Matthieu Wiegman, Amsterdam, Van Looy, 1915

illustraties met elementen zoals bij de Russische avant-garde

(Russian avant garde)

o.a. met gestileerde vormen in het platte vlak, geen contouren, heldere kleuren

voorbeeld:  De gouden haan, Marietje Witteveen, 194? 

 IV. TOEVOEGINGEN

                MEEGEBONDEN IN HET BOEK

                LATERE TOEVOEGINGEN

MEEGEBONDEN IN HET BOEK

(additional material  bound into the book)

uitgeversreclame

(publisher’s advertisements)

meestal achterin het boek, soms voorin; vaak op ongenummerde bladzijden

                reclame voor enkele andere, meestal gelijksoortige boeken

(ads for other, usually related books)

voorbeeld: De beeldhouwer van Pompeji, P.Visser, ill. B. & J.Midderigh-Bokhorst, Amsterdam, Erven Martin G.Cohen, 1911 (achterin reclame voor jongensboeken)

                fondslijst

(publisher’s catalogue)

een lijst van titels zonder (veel) reclame

voorbeeld: Andersen’s fairy tales, ill. Helen Stratton, London, S.W.Partridge & Co, 1907 (achterin een fondslijst van 32 apart genummerde pagina’s: S.W.Partridge’s Catalogue of Popular Illustrated Books)

voorbeeld: In de rotskloven van de Balkan, Karl May, Utrecht – Antwerpen, Prisma-boeken, 3e druk, 1967 (achterin een lijst van de 50 titels in de Karl May-pockets-reeks)

reclame voor andere artikelen die door de uitgever geproduceerd worden

(ads for other items produced by the publisher)

voorbeeld: Van bakvischje tot bruid, Therèse Hoven, Amsterdam, N.Boon, 1897 (op de laatste twee bladzijden staat reclame voor Boon’s postzegel-albums)

andere reclame

(other ads)

reclame voor (producten van) andere firma’s; bij fabrieksprentenboeken is dat meestal de reclame op de achterkant

voorbeeld: Moes vertelt verder (serie Voor ’t kleine volkje), S.Gruijs-Kruseman, ill. B.Midderigh-Bokhorst, Gouda, Van Goor, 1910: achterin is een pagina met reclame voor Gouda’s kaarsen

LATERE TOEVOEGINGEN

ingeplakte formulieren

(paste-ins)

ex-libris

(book-plate)

                "uit de boekerij van..."; eigendomsetiket, al dan niet apart voor de eigenaar ontworpen

prijs-oorkonde

(prize-certificate)

het boek is een cadeau voor schoolprestaties of een aandenken bij het verlaten der school. Soms is de oorkonde geheel handgeschreven. Bij een voorgedrukte oorkonde is in ieder geval de naam van het kind ingevuld.

zondagsschool-etiket

(Sunday-school sticker)

het boek is een cadeau  voor een kind dat de zondagsschool bezoekt; al dan niet t.g.v. een Christelijke feestdag. De naam van het kind is ingevuld.

aanbiedings-etiket

(presentation sticker)

het boek wordt voor een bepaalde gelegenheid aangeboden aan een bepaalde groep mensen

voorbeeld: aan één zijde ingeplakt etiket naast de franse titel van Kleine Jochem en de dolle mol in ’t muizehol, Tjeerd Bottema, Bussum, Van Dishoeck, 1925

HAKA-etiket

(sticker of the HAKA-coöperation)

“uit de HAKA Jeugdbibliotheek van …….” (naam door de eigenaar in te vullen)

boekhandels-etiketje

(bookseller’s sticker)

inlegvellen

(laid in / loosely inserted)

errata-vel

                (errata)

                aanvullingen-vel

                (supplement)

mededeling van de uitgever

(publisher’s announcement)

handgeschreven toevoegingen

(hand-written additions)

meestal op schutblad of franse titel, soms ook als geschreven opmerkingen in het boek

handgeschreven naam / handtekening, soms met opdracht of nadere gegevens, eventueel met datum

(signature, inscription, dedication;  sometimes dated)

                               van de auteur / illustrator

                (author’s / illustrator’s signature, inscription etc.)

                               van de schenker

                               (giver’s name and/or inscription)

van de eigenaar, eventueel met datum en verdere gegevens

(owner’s name/signature, possibly with additional comments; sometimes dated)

handgeschreven datum, soms met toevoeging

(handwritten date, sometimes with additions)

“St. Nicolaas 1945”; “ Van Tante Anna, 2 April 1934”