Monthly Archives: January 2015

Michiel de Ruyter

Het kan u nauwelijks zijn ontgaan, de nieuwe film over de vaderlandse held Michiel de Ruyter is op 26 januari 2015 in première gegaan in het Scheepvaartmuseum in Amsterdam. Hoofdrolspeler Frank Lammers vertelde in een televisieprogramma – naar aanleiding van kritiek over het ontbreken van het onderwerp slavernij in de film – dat Michiel de Ruyter ‘een van de eersten was met een donkere man als vriend’.

Nu heb ik de film nog niet gezien, maar ik moest onmiddellijk denken aan het boek Zwart: Sambo, Tien kleine nikkertjes, PijpjeDrop, Pompernikkel en anderen: het beeld van de zwarte mens in de Nederlandse illustratiekunst 1880-1980 door Jeroen Kapelle en Dirk J. Tang, onder redactie van Saskia de Bodt.   1_353379_zwart_omslag

Hoofdstuk 2 is getiteld: Jan Compagnie of hoe een Afrikaans jongetje een beetje beroemd werd in Nederland (p. 19-31). Het gaat over het zwarte vriendje van Michiel de Ruyter waar hij als kind in Vlissingen mee speelde. Volgens De Ruyter’s biograaf Gerard Brandt (1626-1685) ontmoette hij deze persoon in 1664 opnieuw voor de West-Afrikaanse kust.

Een prachtig onderwerp voor een kinderboek natuurlijk, en auteurs en verbeelders hebben hun fantasie dan ook de vrije loop gelaten. Hoe een Afrikaan er uitzag wisten ze kennelijk niet, dat is zichtbaar in de illustraties waarop de ontmoeting van De Ruyter met de inmiddels volwassen Afrikaan is uitgebeeld: hij heeft indiaanse elementen meegekregen.

1090B45_to_p_090_grav 3

G. Engelberts Gerrits. Het leven en de daden van M. A. de Ruiter, Neêrlands doorluchtigsten zeeheld, 1826

Ki_1210_pl_p_175.jpg

P. Louwerse. Vlissinger Michiel, of Neerlands glorie ter zee, 1880

Ki_4898_to_p_II_afb 3

P.J. Andriessen. Michiel Adriaansz. de Ruyter, 1876

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Vaderlandsliefde was een belangrijke deugd in de negentiende eeuw, daar getuigen vele 1823jeugdboeken over ‘vaderlandsche helden’ van. De zeventiende-eeuwse Michiel de Ruyter was een van de meest populaire figuren. In het Centraal Bestand Kinderboeken zijn 189 titels van jeugdboeken over Michiel de Ruyter te vinden, gedateerd van 1799 tot 2013.

Een aantal van die jeugdboeken is al digitaal toegankelijk. U vindt ze via het Centraal Bestand Kinderboeken op trefwoord Ruyter, Michiel Adriaensz. de. Ook op centsprenten werd De Ruyter vereeuwigd: Het leven van De Ruiter (Funke no. 9) is bij de Zeeuwse Bibliotheek digitaal beschikbaar en op de SGKJ website staat een fraaie in kleur gedrukte prent van I. de Haan (no. 98). In het nieuwe standaardwerk Kinderprenten Volksprenten Centsprenten Schoolprenten zijn er nog vier te vinden: Funke 98, C.J. Koster 13,Kannewet 95 en Schuitemaker 50.

De Haan 98H - De Ruiter

Het Scheepvaartmuseum doet meer: ze vertellen het ‘echte en eerlijke verhaal’ achter Nederlands grootste zeeheld via rondleidingen, stadswandelingen en lezingen.

 

Jeannette Kok

Een korte speurtocht naar een kapot oud boekje

Onlangs kreeg ik een deerlijk gehavend boekje in handen, zonder titel of andere gegevens. Dat maakt nieuwsgierig. Het boekje bestaat uit 8 eenzijdig bedrukte pagina’s, in een kaftje met daarop vogels en bloemmotieven gedrukt in blauw, bruin en zwart. Mogelijk sierpapier of behangpapier. Achterin het boekje staat driemaal een naam geschreven: G.C. van der Gaag. Helaas heeft de eigenaar er geen jaartal en/of plaats bij gezet.

oud boekje (1) omslagoud boekje (7)

 

 

 

 

De acht pagina’s bevatten bovenaan een titel, dan een omkaderde litho (12 x 8,2 cm), en daaronder vier regels rijmende tekst. De litho’s zijn ongesigneerd, en met de hand gekleurd met blauw, rood, bruin en geel. Omdat de onderkant van de pagina’s beschadigd is, is de tekst van de vierde regel niet altijd helemaal leesbaar. Bij gebrek aan verdere aanknopingspunten begon ik met het doorbladeren van Lust & Leering. En daarin vond ik twee bijna identieke afbeeldingen, waaruit bleek dat het gehavende boekje een editie is van De geschiedenis van een ryk en van een arm kind : in afbeeldingen voor de jeugd. oud boekje ex. UBA  (1) a omslag

De tekst bij de twee in Lust & Leering opgenomen afbeeldingen is identiek, maar bij Buijnsters cursief gedrukt. De lay-out van de pagina’s verschilt ook: geen boventitel en een niet-omkaderde afbeelding. De afbeeldingen in Lust & Leering zijn zo te zien handgekleurd, maar in zwart-wit afgedrukt. Duidelijk is te zien dat de illustraties kleine verschillen vertonen, het betreft een andere steendruk. Buijnsters geeft als uitgever ‘[Düsseldorf] , Arnz & Comp., [ca. 1845]’. In Tresoar in Leeuwarden is ook een exemplaar aanwezig, daar wordt Leiden als plaats van uitgave genoemd.

Bij Bijzondere Collecties van de UB Amsterdam is een exemplaar in redelijk goede staat aanwezig. De uitgever daarvan staat op de voorkant: Turnhout, Glenisson en Van Genechten, 1842. Deze editie heeft 4 afbeeldingen meer dan het gehavende exemplaar. Het kapotte boekje blijkt onvolledig, de oorspronkelijke omslag en de eerste en de laatste twee pagina’s ontbreken; die tonen de pas geboren kinderen, en het uiteindelijke lot van het arme en het rijke kind als volwassenen.

Wat ook opvalt, is dat bij vergelijking van de afbeeldingen in beide boekjes en in Lust & Leering er nu al sprake is van drie verschillende edities.

gehavend boekje

oud boekje ex. UBA (5) sjouwwerk

exemplaar UB Amsterdam

oud boekje in LenL (2) sjouwwerk

afbeelding in Lust & Leering

 

 

 

 

 

 

 

Het moet een populair onderwerp zijn geweest: uitermate opvoedend, met een moraal die aangeeft dat godsvrucht en hard werken lonen, en verwennerij leidt tot liederlijkheid en gevangenisstraf.

gehavend boekje

exemplaar UB Amsterdam

oud boekje in LenL (4) drank

afbeelding in Lust & Leering

 

 

 

 

 

 

 

 

In de laatste afbeeldingen wordt dat nog eens heel duidelijk gemaakt.

oud boekje ex. UBA (8) bew.

exemplaar UB Amsterdam

 

 

 

 

 

 

 

Jeannette Kok