Monthly Archives: August 2014

Duizend jaar vogels in honderden boeken

De papegay in ‘t groene wout, Draagt een kleed van geluwe-gout, Kannewet 15, tussen 1736-1780, Borms 0713

Het najaar staat bij Museum Meermanno in het teken van vogels. De expositie met bovenstaande titel (29 augustus 2014 tot 4 januari 2015) toont materiaal uit de collecties van de Koninklijke Bibliotheek en Museum Meermanno. Er zijn bijzondere vogelboeken te zien uit tien eeuwen boekgeschiedenis, vanaf een tiende-eeuws manuscript tot hedendaagse uitgaven. Alle soorten vogels komen aan bod: Nederlandse vogels, exotische varianten, bijbelse vogels en mythologische vliegende dieren. En er is ook aandacht voor kinderboeken. Een mooie aanleiding om op deze plek ook eens te kijken naar vogels!

Bij de centsprenten zijn verschillende prenten met vogels te vinden, van 96 afbeeldingen op één prent tot prenten met één vogel er op.

In het CBK vindt u 32 vogelprenten van verschillende uitgevers. De oudste (ongekleurde) prent is getiteld: Komt hier nu kinders fyn en lees dees vogels al, Gy hebt met groot en kleyn, hier hondert in ‘t getal. Deze prent, verschenen tussen 1761 en 1804 bij de Erven de Weduwe Jacobus van Egmont, bevat 96 eenvoudige houtsneden met niet al te natuurgetrouwe afbeeldingen van vogels, waarbij ook een vlinder en een vleermuis zijn ‘meegenomen’.

vogels Borms 0397 vlinder en vleermuis 2e rij 1e afb detailEr zijn meer soortgelijke prenten met 96 afbeeldingen van vogels gedrukt. Een latere versie verscheen bij de Gebroeders Thompson (no. 27) tussen 1825-1829. De sjabloonkleuring maakt de prent mooier, maar niet natuurgetrouwer.

Dat geldt ook voor een vogelprent van Glenisson en Van Genechten (no. 172) waarbij de sjabloonkleuring een beperkt kleurengamma heeft; de blauwborst toont dan ook een groene borst. vogels Borms 0649 blauwborst

Nog enkele voorbeelden: de zeearend, sinds kort weer in Nederland (in de Oostvaardersplassen) teruggekeerd, verschijnt op een prent met roofvogels en eenden van H. van der Moolen (no. 93), gepubliceerd tussen 1848-1929.

vogels Borms 0078 zeearend

In de serie Nieuwe Nederlandsche Kinderprenten (no. 102) verscheen tussen 1880-1901 een fraaie gekleurde prent met in het midden een groep eenden. vogels SMC K 0092 eenden handgekl.

 

 

 

 

Dan de kinderboeken. Hier hebben we te maken met drie typen: informatieve boeken met realistische vogels, boeken met antropomorfe vogels met menselijke eigenschappen, en diezelfde vogels maar dan ook nog voorzien van kleding.

Bij de eerste soort komen boeken voor met titels als: Nuttig tijdverdrijf voor kinderen, of Verzameling van verschillende onderwerpen, tot leering en vermaak der jeugd. (P.H. Trap, 1812). En: De kleine Linneus, of Beschrijving van vreemde vogels, Gebroeders Van Arum, 1826. In 1875 gaf uitgever vogels ppn 036658928 voorkantI. De Haan een boekje uit met Zangvogels, dit boekje is al digitaal beschikbaar.

Prentenboeken van Theo van Hoytema behoren bij de tweede categorie: een tussenvorm tussen realisme en antropomorfisme. Zijn vogels zijn prachtig en natuurgetrouw gelithografeerd, maar de tekst voorziet hen van menselijke gevoelens en gedachten. Het mooiste voorbeeld is Het leelijke jonge eendje  uit 1893 naar het sprookje van Hans Christian Andersen. Maar ook zijn Uilen-geluk en Hoe de vogels aan een koning kwamen  zijn op uw scherm te bekijken. PPN-851305091_06, 28-08-2007, 11:38,  8C, 5620x3682 (745+4830), 100%, asia-maior,  1/80 s, R75.1, G31.7, B28.6

 

Een ander voorbeeld in deze categorie is De spreeuw en de musch door W. Haanstra met illustraties van Jan Hingman uit 189X. PRB01_852531613_003, 05-08-2005, 07:37,  8C, 4520x3628 (760+2672), 100%, MUSEONbasis, 1/120 s, R44.2, G26.2, B33.2

 

 

 

 

Engelse kinderen leerden al vroeg verschillende vogelsoorten kennen via prentenboeken met het oude kinderrijm over de begrafenis van Cock Robin; een roodborstje dat dood wordt gevonden en dan plechtig wordt begraven door mus, lijster, uil, leeuwerik, vink, havik en kraai. Een Nederlandse vertaling verscheen in 1890 als De geschiedenis van het roodborstje.  Bij de begrafenisplechtigheid gaan de vogels gekleed.  vogels Cock Robin ppn 036867128

Een vroeg voorbeeld van de derde categorie:  een vogel met menselijke eigenschappen èn menselijke kleding staat in het boek Sint Nicolaas , verschenen bij J. Scholz in Mainz in 185X. Een kalkoen laat – als een van de voorbeelden van menselijke ondeugden – zien wat drift is.

PRB01_864547803_005, 17-02-2006, 14:21,  8C, 4646x3030 (531+3895), 100%, Prentenboeken, 1/120 s, R55.2, G37.4, B46.8

 

Antropomorfe dieren in kinderboeken zijn zeer geliefd. In het CBK levert de zoekvraag naar het genre ‘antropomorfistische verhalen’ meer dan 17.000 titels op.

Bij de eenden is Donald Duck het bekendste voorbeeld: een vreemde eend, gekleed in een jasje maar zonder broek.

Vanaf 28 augustus zijn reprints van een aantal vogelboeken  te bestellen via de KB Website: Uilen-geluk, Het Vogelen-Abé-boek, De Spreeuw en de musch, De geschiedenis van het roodborstje en Vogelnestje. Een set prentbriefkaarten wordt gemaakt van het boekje Zangvogels.

Jeannette Kok