Monthly Archives: May 2014

Golfspel en kolfspel

In De Volkskrant van 30 mei staat een artikel met de titel: Van elitesport naar massagolf. Het  honderdjarig jubileum van de Nederlandse Golf Federatie wordt gevierd met een tentoonstelling in het Haags Historisch Museum.Volgens de auteur van het artikel, Peter de Waard, was het een sport voor de rijken, en nu golft ‘jan en alleman’. Dat laatste lijkt me alleen opgaan als je het sinds kort populaire ‘boerengolf’ er bij rekent.

Een spel dat enigszins op golf lijkt is het kolfspel. Bij deze voorloper van hockey en golf wordt de bal met een slaghout  tegen een paal geslagen. Op centsprenten is een stuk geschiedenis van dit ‘kolfspel’ te zien. De paal waartegen de bal moet worden geslagen is bij drie van de hier getoonde houtsneden duidelijk zichtbaar. Ze komen het meest voor op prenten met kinderspelen, en een enkele keer op prenten met ‘van alles wat’. Of het kolfspel meer voor het gewone volk was dan voor de elite zoals de golfsport, is mij niet duidelijk. Het zijn mannen die het kolfspel spelen; ze dragen hoge en lage hoeden, en een speler heeft een driekantige steek op. Bij één afbeelding is sprake van een boer die vreugde beleeft aan het spel.

kolfspel KONB14_BORMS0065_X detail

Beersmans 105, gedrukt tussen 1866 en 1897

 

kolfspel KONB14_SMC-K0087_X detail 2

Van Staden B, gedrukt tussen 1822 en 1850

 

kolfspel KONB14_BORMS0901_X detail

Erven Wed. C. Stichter 31, gedrukt tussen 1775 en 1813

 

 

 

 

 

 

 

Centsprenten waren een commercieel massaproduct, en gaven weer wat een breed publiek graag zag. In elk geval is duidelijk dat dit spel net zo bekend was als andere vormen van (kinder)spel.

Waarmee ik maar wil zeggen, dat het erfgoed aan centsprenten van groot belang is voor de weergave van het dagelijks leven. Maar dan moeten de beschrijvingen wel zo zijn, dat er op onderdelen van de prent gezocht kan worden.

 

kolfspel KONB14_BORMS0166_X detail

Brepols 7, gedrukt tussen 1833-1880

kolfspel KONB14_BORMS0586_X detail

Wellens Delhuvenne 65, gedrukt tussen 1834 en 1844

 

 

 

 

 

 

 

 

Jeannette Kok

 

 

Handel en wandel van de boekenjood, ook in kinderboeken

Op zondag 25 mei was er weer Boekenmarkt op de Dam. En deze keer stond Ewoud Sanders daar als ‘deeltijdboekenjood’ met zijn nieuwste boek: De handel en wandel van de boekenjood : over vermaarde, vergeten en fictieve straatboekhandelaren.Boekenjood 1

Ewoud Sanders doet al jaren onderzoek naar de manier waarop joden in het verleden werden beschreven en afgebeeld. Hij is altijd blij als je hem een afbeelding of tekst toestuurt. Vaak gaat het om verhalen of illustraties in een bundel, of afbeeldingen op centsprenten. Die vind je alleen per toeval, want in het algemeen zijn beschrijvingen van boeken en prenten niet zodanig dat dergelijke onderdelen vermeld worden.

In dit mooi vormgegeven en zeer goed geschreven boek is een deel van de geschiedenis van joodse Nederlanders beschreven. Het is bovendien een interessant stuk boekgeschiedenis over de straathandel in drukwerk. Ewoud Sanders begint zijn boek met een anekdote over Vincent van Gogh, die een portret tekende van de bekende joodse boekhandelaar Jozef Blok, die een kraam beheerde op het Binnenhof in Den Haag. Dan volgt een verhandeling over de herkomst en het gebruik van het woord ‘boekenjood’. Ook niet-joodse straatboekhandelaren werden wel zo aangeduid. Hoe de boekenjoden te werk gingen, en welke functies ze hadden voor het publiek wordt met veel citaten uit kranten en tijdschriften aangetoond: de boekenjood als noodbank, als opkoper aan huis, als heler, vakman, eindstation, kamergeleerde, knipper en plakker, als adviseur voor lezers, als grappenmaker enzovoort. In hoofdstuk 5 wordt de familie Blok beschreven: Simon, David, Jozef en David Jr. stonden op het Binnenhof in Den Haag en in de Oudemanhuispoort in Amsterdam. Maison Blok is weer een ander verhaal, waarin mystificaties worden weerlegd.

Boekenjood Levi

Boekenjood 3Hoofdstuk 7 laat zien hoe in romans en in jeugdboeken straathandelaren in boeken werden getypeerd. De jeugdboeken waarin Ewoud Sanders beschrijvingen en afbeeldingen vond zijn twee protestants-christelijke boeken: Levi de boekenjood van Wilhelmina Riem Vis (1899), en Het Joodje van Regina van der Hauw-Veltman (1933). En veel boekenvrienden zullen zich de scène herinneren uit De ongelofelijke avonturen van Bram Vingerling van Leonard Roggeveen, waarin Bram bij een boekenkraam in Den Haag na flink afdingen het oude boekje koopt waarin het recept voor onzichtbaarheid staat.

Boekenjood VingerlingHet boek (gebonden, 144 blz.) kost 15,- plus 3,50 verzendkosten. Bestellen kan via e-mail.

Een oproep:

Ewoud Sanders doet onderzoek voor een nieuwe publicatie, ditmaal over jeugdboeken die gaan over de bekering van joden tot het christendom. Hij heeft al een aantal titels gevonden. Hoewel deze boeken bestemd zijn voor kinderen van 8 tot 12 jaar, zijn ze opvallend gewelddadig, ook in vergelijking met andere bekeringsverhalen. Een voorbeeld van zo’n boek is het in 1941 ‘met goedkeuring van de Keurraad voor Kath. Jeugdlectuur’ verschenen boek De kleine bloedgetuige. Het is de eerste studie naar deze opmerkelijke jeugdboeken, die veel duidelijk maken over hoe niet-joden indertijd tegen joden aankeken. Boekenjood bloedgetuige

Een verzoek aan de lezer van dit blog: kent u dergelijke boeken? Informatie graag naar jeannettekok@upcmail.nl.

Jeannette Kok

 

Kluitman en schutbladen

Op vrijdag 9 mei werd in de Koninklijke Bibliotheek het 150-jarig bestaan van uitgeverij Kluitman gevierd met een symposium en de presentatie van een rijk geïllustreerd Jubileumboek: Het geheim van Kluitman. Enkele jaren geleden werd het hele fonds van Kluitman aan de KB geschonken, en intussen zijn meer dan 5500 boeken gecatalogiseerd en ter inzage.  Een enorme klus voor de afdeling Catalogisering van de KB, met een zeer goed resultaat! Hulde ook aan Emilie Jacobi, die als archivaris bij Kluitman het in de oorlog verloren gegane fonds door jarenlang speuren en verzamelen weer bijeen bracht. Meer informatie over de schenking op de website van de KB.

Schutbladen Kluitman en KB (3) Schutbladen Kluitman en KB (5)

 

 

 

 

 

Bij het openslaan van het jubileumboek was ik verrast door de schutbladen. Ze bevatten een compilatie van voorkanten van kinderboeken met het woord ‘geheim’ in de titel. Onmiddellijk kwam een ander prachtboek in mijn gedachten, het boek Wonderland dat in 2002 verscheen ter gelegenheid van de tentoonstelling van de KB in de Kunsthal in Rotterdam. Ook toen werden voor dat boek de schutbladen geïllustreerd met  een selectie van boeken met Wonderland in de titel.

Schutbladen Kluitman en KB (2)

Schutbladen Kluitman en KB (1)

 

 

 

 

 

Schutbladen kunnen een belangrijk onderdeel van de vormgeving van een boek zijn. In Kinderboeken, de buitenkant en de binnenkant (nieuwjaarsgeschenk 2013) onderscheiden we twee soorten schutbladen: geïllustreerde en gedecoreerde schutbladen. Hierbij enkele voorbeelden van beide soorten. Van de gedecoreerde schutbladen wordt maar één helft getoond.

PRB01_081553935-002, 23-01-2006, 14:25,  8C, 4280x6472 (560+432), 100%, Prentenboeken, 1/100 s, R49.9, G32.4, B39.4

De grasdwergjes van Ernst Kreidolf

PRB01-851971547_003, 06-01-2006, 15:55,  8C, 6000x4006 (0+3104), 100%, Prentenboeken, 1/100 s, R49.9, G32.4, B39.4

Mapje en Papje in het hazenbosch van Marie Hildebrandt

 

 

 

 

 

PRB01-865747733_002, 15-08-2005, 13:06,  8C, 5588x2316 (333+2955), 100%, MUSEONbasis, 1/120 s, R45.6, G29.9, B36.9

Pim’s poppetjes van Ben Wierink

PRB01-03714653X_002, 11-01-2006, 16:03,  8C, 4118x6248 (651+656), 100%, Prentenboeken, 1/100 s, R53.0, G35.3, B42.4

Kinderliedjes van Bertha Velderman

Schutbladen PRB01_03694887X_002_X helft

De speelman van Hamelen van Joh. W. Kerkmeijer-Bakker

 

 

 

 

 

 

 

Een idee voor de verzamelaars onder u: wie maakt een virtuele expositie met alleen maar schutbladen?

Jeannette Kok