Monthly Archives: November 2013

Vlinderdruk

In het Nieuwjaarsgeschenk van 2013: Kinderboeken, de buitenkant en de binnenkant  staat op pagina 7 de term “vlinderdruk”, met een foto ter verduidelijking erbij.

Hilda van den Helm en ik hebben bij het samenstellen van de lijst lang gezocht naar deze term in de handboeken, maar niets gevonden. We hebben dat toen zo omschreven:

Vlinderdruk (2)Vlinderdruk

 

 

 

 

 

 

 

 

De fotografen van de Koninklijke Bibliotheek maakten een mooie foto die laat zien wat een vlinderdruk is.  Vlinderdruk 11. 555 H 8_vlinderbinding_11

 

 

 

 

Ik was dus blij verrast toen ik in een boek van de UB Amsterdam een gedrukte mededeling tegenkwam die onze definitie van de vlinderdruk onderschrijft. In het prachtige boek Ic sie des meyen schyn van Fré Cohen (1903-1943) uit 1938 zat het blauwe blaadje dat ik hier graag laat zien.

Vlinderdruk DSCF3392Vlinderdruk  a

 

 

 

 

 

 

Jeannette Kok

De Beurs in Amsterdam

Honderd jaar geleden werd het huidige Beursgebouw in Amsterdam geopend, en sinds kort is dit centrum van de effectenhandel toegankelijk voor het publiek.  Koningin Maxima opende op 6 november een interactieve expositie, de Amsterdam Exchange Experience. Daarin wordt een beeld gegeven van vierhonderd jaar aandelenhandel in Nederland. Ook in kinderboeken en op centsprenten zijn afbeeldingen te vinden van de handel en van de beursgebouwen.

De handel in aandelen vond vanaf de 17e eeuw in Amsterdam plaats in een gebouw van Hendrick de Keyser, dat in 1838 werd gesloopt. De handel ging verder in de Beurs van Zocher, van 1845 tot 1903. Het was een streng gebouw met enorm hoge zuilen, zoals te zien is op afbeeldingen op centsprenten en in kinderboeken. Het stond op de plek van de huidige Bijenkorf en had de bijnaam “het mausoleum”. Daarna werd de Beurs van Berlage gebouwd, maar dat gebouw is voor de effectenhandel maar tot 1913 in gebruik geweest.

urn-gvn-konb14-borms0974-largeOver de vroege handel in aandelen is een centsprent gedrukt, verschenen tussen 1819-1842, met spottende voorstellingen over de speculatie en windhandel met actien (aandelen), over zware verliezen op de beurs, gevangenisstraf wegens niet nakomen van verplichtingen en tenslotte een vlucht uit de stad met ‘Leege Geldbeurs, hoofd vol wind’. De gehele prent uit de collectie Borms-Koop is hier te bekijken op Het Geheugen van Nederland. Het volledige opschrift luidt: ‘Hier ziet gy in deez’ prent, een aantal handelaaren, haar koopmanschap is niets, als acties van de wind, Op het scheiden van de markt, zoo moeten zij ervaaren, Dat men het hoofd berooid, de geldbeurs ledig vind.’ De prent verbeeldt een gebeurtenis uit 1720 die de geschiedenis in ging als de Windhandel.

_pre001pren01ill11

In een prentenboek uit circa 1840 is de Beurs van binnen te zien: een maal per jaar mochten tijdens de kermis kinderen trommelen op de Beurs. Aan het torentje is te zien dat dit een afbeelding van de Beurs van Hendrick de Keyser moet zijn.

 

 

 

Op een prent met 24 houtsneden van gebouwen is de beurs van Zocher te zien.

urn-gvn-konb14-borms0934-large-detail

 

 

 

 

 

En ook in het Nieuw bevallig prentenboekje uit ca. 1845  is de beurs van Zocher te zien, en deze afbeelding gaat vergezeld van een juichende tekst over het belang van de net geopende Amsterdamse beurs.

Nieuw bevallig prentenboekje (5)Nieuw bevallig prentenboekje (7)

 

 

 

 

En tot slot een illustratie van P. van Geldorp uit 1898, toen de Beurs van Zocher ter gelegenheid van de kroning van Wilhelmina van uitbundige versiering was voorzien.

PRB01-036917834_005, 15-08-2005, 11:16, 8C, 4380x6012 (1349+1667), 100%, MUSEONbasis, 1/120 s, R39.6, G23.9, B30.9

 

 

 

 

 

 

Jeannette Kok

Kenau Simonsdochter Hasselaar

In de loop van de eeuwen is de eerste naam van deze strijdbare vrouw veranderd van betekenis: met Kenau wordt volgens de huidige woordenboeken een ‘bazig manwijf’ aangeduid, ‘een haaibaai, een helleveeg, een mannin’.  Strijdbaarheid wordt bij vrouwen blijkbaar weinig op prijs gesteld…

In hoeverre het verhaal over Kenau Simonsdochter Hasselaar  (1526-1588/1589) bij het Beleg van Haarlem (1572-1573) op waarheid berust, is niet duidelijk. Er heeft mythevorming plaatsgevonden over haar rol als aanvoerder van driehonderd vrouwen, die vanaf de stadsmuren met kokende olie, hete pek en brandend stro de Spanjaarden probeerden tegen te houden. Zeker is dat ze een belangrijke positie in Haarlem innam: ze was de dochter van een burgemeester, en beheerde als weduwe van een scheepsbouwer  een scheepswerf.  In 1573 moest ze vluchten uit Haarlem, waar ze in 1577 na de ‘satisfactie van Haarlem’ weer terugkeerde.

Er is heel wat geschreven over deze militante vrouw. Een selectie: een treurspel door A. Loosjes Pz. in 1808; een toneelstuk van C. van der Vijver in 1814; Agatha schreef in 186X over haar in Beroemde Nederlandsche Vrouwen; Harriette E. Burch wijdde in 1890 een jeugdboek aan haar; Gerard Galama publiceerde een samenspraak tussen zes meisjes over Kenau in1891; van Theun de Vries verscheen een roman in 1945; J.M. Selleger-Elout beschreef haar voor de oudere jeugd in 1948; Henk van Kerkwijk kwam met twee boeken in het kader van een onderwijsproject  in 1994;  Dieuwke Winsemius wijdde een publicatie aan Kenau in 1995 en Els Kloek in 2001.

In 2014 wordt daar bovendien een historische oorlogsfilm aan toegevoegd, met Monic Hendrickx in de hoofdrol. Naar aanleiding van de film zijn twee boeken verschenen: geïnspireerd door het scenario schreef Tessa de Loo de roman Kenau en Lydia Rood kwam met een jeugdboek over haar dochter: Kathelijne van Kenau.

Tijd om eens te kijken naar het beeld van Kenau uit het verleden, op centsprenten en in kinderboeken uit de 19e eeuw.

KB: Borms 0897 Beschouw, o vaderlandsche jeugd! der vadren trouw en moed en deugd. [tussen 1808 en 1813]

KB: SMC K 0117 – Vaderlandschef mannen en vrouwen. – Amsterdam : David le Jolle, [tussen 1814-1820] Detail uit centsprent met afbeeldingen uit de vaderlandse geschiedenis. KB:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

UBA: 1045 J 4 – Vaderlandsch A.B. boek, of Trekken en merkwaardigheden uit de vaderlandsche geschiedenis : in alphabetische volgorde gerangschikt / met 24 prent-afbeeldingen. – Haarlem : Erven F. Bohn, 1833.

In een kinderboek uit 1824 vraagt dochter Jansje aan Vader Reinhart wat die vrouwen tegen gewapende Spaanse soldaten kunnen doen? Hij vertelt haar dat ‘eene deftige vrouw’ zich aan het hoofd stelde van 300 vrouwen, die zich bewapenden en in een ‘geregelde bende’ schikten. Vader Reinhart  vertelt dat in een kamer in de Stads Doelen een afbeelding van Kenau is gevonden met een versje eronder:

KB: NOM F 15 Verhalen en leerrijke voorbeelden voor de jeugd, benevens eenige bijzonderheden wegens de groote en kleine visscherijen / met zes gekleurde plaatjes. 1824

 

 

 

 

 

Een kinderboek uit 1833 zegt het zo:  ‘Hoewel vrouwen meer door stille, huisselijke deugd uitmunten, zoo zijn er toch dagen van algemeenen nood, die het teedere vrouwenhart met mannenmoed kunnen vervullen.’ Op de afbeelding ‘ziet men haar aan het hoofd der vrouwenschaar.’

In Adolf en Clara of Hoe ons land een republiek werd door P.J. Andriessen (6e druk, Sijthoff, 189?, 1e druk 1850) is het 7e hoofdstuk gewijd aan het Beleg van Haarlem.  Adolf is dan net op weg naar nicht Hasselaar, ‘een moedige, onverschrokkene vrouw’. Zijn zus Clara is vaandrig bij de ‘bende van nicht Hasselaar’.  De vrouwen exerceren, dragen spiesen, roeren en rapieren. Hoepels worden met pek bestreken en ketels met olie en lood gevuld. Adolf raakt gewond en nicht Hasselaar komt hem verzorgen: ‘als de vijand stil is, keeren wij tot onze vrouwelijke bezigheden terug’. Bij een van de uitvallen uit de stad is de bende van Kenau betrokken. Ze maken de Spanjaarden zo bang, dat deze uitroepen: ‘Hoe! Zijn de vrouwen hier mannen geworden, of zullen wij ons van vrouwen laten kloppen?’  Helaas was in dit exemplaar geen afbeelding van Kenau beschikbaar.

KB: BORMS 0950 – Wel hem, die ‘t vaderland meer dan zich zelf bemint. – P.C.L. van Staden Czn.?, [tussen 1851-1870]. Detail uit centsprent met figuren en taferelen uit de vaderlandse geschiedenis.

KB: Prent 0095 – De watergeuzen nemen Den Briel in : 1572. – Leyden : D. Noothoven van Goor, [tussen 1860-1880], (Prenten-magazijn voor de jeugd. Vaderlandsche geschiedenis ; No. 202). Detail uit centsprent met taferelen uit de Nederlandse geschiedenis.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bij Bijzondere Collecties van de UB Amsterdam worden twee portretten van Kenau bewaard, een ets uit de achttiende eeuw en een litho uit de negentiende eeuw. Ter vergelijking een portret uit de 16e eeuw.

Portret in Rijksmuseum, anoniem, gemaakt tussen 1563 en 1600.

Kenau-PR-F-1613

UBA: PR. F 2489 a – Portret van Kenau Simonsz. Hasselaer, ets door Reinier Vinkeles (1741-1816). Amsterdam, Johannes Allart] [ca.1788].

 

 

 

 

 

 

 

Jeannette Kok