De Omgekeerde Wereld

 

De Omgekeerde Wereld is één van de bekendste onderwerpen op Afb 1.1 stier.jpg (75087 bytes)

centsprenten. De oudste prenten, waarop een verzameling omgekeerde wereldtaferelen is afgebeeld, stammen uit Italië uit de tweede helft van de 16e eeuw.[1] Deze vroege omgekeerde wereldprenten met hun dubbelzinnige boodschap zijn onderwerp van deze website.  

Hoewel de thema’s verwant zijn wijken deze prenten qua inhoud en strekking af van taferelen uit de verkeerde wereld en van prenten met spreekwoorden.Wat is de boodschap van deze omgekeerde wereldprenten en waaraan dankten zij hun populariteit?
 

 De wereld op zijn kop
 Waar de stier de slager slacht is de vertrouwde loop der dingen verstoord

en zijn we beland in de Omgekeerde Wereld. In de Omgekeerde Wereld zijn de relaties tussen mensen, dieren en voorwerpen omgekeerd.

Daar bestraft het kind de ouder, het schaap jaagt er op de wolf, en wagens rijden op zee, terwijl schepen in de bergen varen. Omkeringen hebben de mensen van oudsher geboeid. Uit de Soemerische en Egyptische cultuur zijn daarvan afb. bekend en in een Middeleeuws handschrift zijn hazen afgebeeld die de jager aan het spit roosteren.[2] Er heeft zich een omkeringscultuur ontwikkeld die ook tot uiting komt in feesten als onnozele kinderen, driekoningen en natuurlijk het carnaval, dat tot op de dag van vandaag uitbundig wordt gevierd. Feesten waarop kinderen, zotten en andere machtelozen even de baas mogen spelen. Ook uit de literatuur zijn beschrijvingen van omgekeerde werelden bekend.      
In de oudste afb. gaat het om taferelen die meestal betrekking hebben op omkering van de machtsrelaties tussen mens en dier of van dieren onderling. afb. ter vermaak? Misschien ook wel ter lering of als waarschuwing aan machthebbers om hun macht niet te misbruiken. De machtelozen zouden in opstand kunnen komen en de rollen omdraaien.
 
Ten tijde van de reformatie werd het middel van de omkering gebruikt om de ontaarding van de Roomse kerk en het gelijk van de hervormers te onderstrepen. Een anonieme houtsnede uit de eerste helft van de 16e eeuw toont schapen die op wolven jagen. Enkele wolven zijn door hun hoofddeksel herkenbaar als paus, kardinaal en bisschop. De prelaten van de Roomse kerk werden door hervormers beschreven en voorgesteld als wolven die de kudde gelovigen bedrogen en afpersten. De kudde is hier in opstand gekomen aangemoedigd door Mozes, Petrus, Paulus en de vier evangelisten. De profeet Jesaja, door een hek afgescheiden van het strijdtoneel, kijkt goedkeurend toe. Zelfs God bemoeit zich met de strijd en wijst van uit de hemel op het vaandel dat de schapen meevoeren en waarop de verlosser is afgebeeld. Uit deze en andere afb. blijkt dat omgekeerde wereldtaferelen overduidelijk maatschappijkritiek konden leveren. 

 

 Prenten waarop een verzameling omgekeerde wereldtaferelen zijn afgebeeld ontstonden in Italië in de tweede helft van de 16e eeuw. Het is een tijd waarin het onderscheid tussen kunstprenten, bestemd voor een ontwikkeld en koopkrachtig publiek en volksprenten -de goedkope prenten voor 'iedereen'- nog nauwelijks bestond.  

 

Werelden van verschil
 Op omgekeerde wereldprenten staan ook wel voorstellingen die geen werkelijke omkering behelzen. Het gaat daarbij meestal om tegenbeelden uit de Verkeerde Wereld of om de verbeelding van spreekwoorden of zegswijzen. Voorstellingen van de Verkeerde Wereld hekelen het verkeerde in de wereld.[3] Dat verkeerde slaat niet op de wereld zelf, die als schepping van God niet verkeerd kon zijn. Het gedrag van de mens, het ijdele, zinloze, absurde of zondige leven en streven van de mens op aarde: dát is verkeerd. Taferelen van de Verkeerde Wereld, zoals De strijd om de broek (wie is de baas in huis), Spinnende varkens (dieren nemen het werk over omdat de mens zijn plicht verzaakt) of De hennetaster (mannen moeten zich niet met vrouwenzaken bemoeien) hekelen in afbeelding en tekst onjuist geacht menselijk gedrag.  De dubbelzinnigheid van de Omgekeerde Wereld ontbreekt in de Verkeerde Wereld.
Ook verbeeldingen van spreekwoorden worden soms tot de Verkeerde of de Omgekeerde Wereld gerekend, maar vormen eveneens een afzonderlijk thema. Het beroemde spreekwoordenschilderij van Bruegel en prenten als De blauwe huyck tonen vaak verkeerd gedrag volgens de tekst van het uitgebeelde spreekwoord, zoals de man die met zijn kop tegen de muur loopt. De omkering -hét kenmerk van de Omgekeerde Wereld- ontbreekt, want de muur zal nooit tegen de man lopen.
Verbeeldingen van spreekwoorden, de Verkeerde en de Omgekeerde Wereld zijn dus drie verwante, maar te onderscheiden iconografische domeinen. Daarmee is niet gezegd dat de grenzen strikt zijn afgebakend; taferelen kunnen in meer dan één domein betekenis hebben.


Het succes van de Omgekeerde wereld
Valt de opkomst en populariteit van de omgekeerde wereldprenten te verklaren?
In de 16e eeuw maakten mensen in West-Europa grote veranderingen mee. De reformatie tastte de allesoverheersende positie van de Roomse kerk aan, waardoor haar leer niet onwankelbaar bleek, haar macht taande en 'nieuwe geloven en kerken' ontstonden. Uit de opstand van de Nederlanden tegen de Spaanse vorst, de boerenrevoltes in Duitsland en in het algemeen de verzwakking van de standenmaatschappij bleek dat de sociale orde niet onveranderlijk was. Het nieuwe natuurwetenschappelijke inzicht van Copernicus zette het wereldbeeld op zijn kop: de aarde was niet langer het centrum van het universum, maar één van de planeten rond de zon. Ontdekkingsreizen leverden nieuwe kennis over vreemde landen en volkeren en in brede lagen van de bevolking drong het besef door dat we tegenvoeters op deze aardbol hebben: mensen die vanuit onze positie bezien letterlijk omgekeerd op de aardbol staan. Het moet voor de 16e-eeuwer wel geleken hebben alsof alle orde kon veranderen; alsof alle relaties in hun tegendeel konden verkeren en omgekeerde wereldprenten gaven hieraan uiting. Zij weerspiegelen een relativiteit van de kosmische, sociale, biologische en materiële orde. Het verschil met het enkele omkeringstafereel zoals bekend uit de oudheid, Middeleeuwse handschriften en prenten met afzonderlijke taferelen zit hierin, dat deze omgekeerde wereldprenten een groot aantal taferelen bieden, waarin 'alle' relaties worden omgekeerd:
1. de sociale orde in de omkering van (machts)relaties tussen mensen, zoals het kind dat de ouder bestraft
2. relaties tussen mensen en dieren, zoals de ezel die de zwaar beladen boer voortdrijft
3. relaties tussen dieren onderling zoals het schaap dat op de wolf jaagt
4. relaties tussen objecten zoals het schip dat in de bergen vaart, terwijl de wagens op
zee rijden.
Deze prenten gaven in die tijd uiting aan het gevoel dat de héle wereld op zijn kop stond en wellicht dankten zij daaraan hun populariteit.


Betekenis der omgekeerde wereldprenten
Etienne Dupérac geeft op zijn omgekeerde wereldprent de boodschap dat de taferelen lessen bevatten voor de wijzen en de dwazen. Wat zijn dit voor lessen, of liever stellen we ons de vraag: Wat beoogde de maker met omgekeerde wereldprenten?
Het aantal mogelijke bedoelingen is beperkt in dit verband, waarbij een bestaande en vertrouwde relatie wordt omgekeerd en afgebeeld als een nieuwe niet bestaande:
1. maatschappijkritiek: de bestaande en ongewenste orde zou volgens de kunstenaar door een nieuwe, betere orde vervangen moeten worden
2. waarschuwing: de bestaande en juiste orde dreigt te ontaarden in een verkeerde nieuwe orde
3. bevestiging: de taferelen moeten werken als tegenbeelden of 'exempla contraria' en verbeelden een ‘absurde’ omgekeerde orde, om daarmee de juistheid van de bestaande orde te onderstrepen
4. amusement: de omkeringen zijn onmogelijke toestanden of zg. adynata die slechts op de lachspieren werken en geen appèl doen op de beschouwer om de toestand goed of af te keuren.
Bezien we de omgekeerde wereldtaferelen in het licht van deze bedoelingen dan vallen er een aantal duidelijk in de categorie van het amusement; mits we deze afb. 'letterlijk' nemen en afzien van mogelijke allegorische of overdrachtelijke betekenissen die we nu niet meer (her)kennen. Aan Schepen varen in de bergen, Vissen nestelen in de bomen en De toren zit in de klok kan moeilijk een andere betekenis worden gegeven dan die van amusement. Anders ligt het bij bijvoorbeeld Het kind bestraft de ouder of Vrouwen trekken ten strijde en mannen verzorgen de kinderen. De eerste kan worden gezien als waarschuwing kinderen niet te veel de vrije hand te laten, omdat zij anders de baas gaan spelen over volwassenen. Bij de tweede wordt de man-vrouwrelatie omgekeerd en moeten we dit zien als maatschappijkritiek; is het een emancipatorische boodschap? Of bevestigt het beeld de bestaande orde door de omkering als onmogelijke toestand te presenteren? Het kan ook worden opgevat als een waarschuwing aan mannen hun vrouwen in het gareel te houden omdat zij anders gaan overheersen.
We zouden ons in de psyche van de kunstenaar moeten verdiepen om te kunnen vaststellen wat zijn bedoeling was. Dit kan natuurlijk niet, zodat eenduidige interpretatie van zijn bedoeling niet mogelijk is.
Hoe vatte de kijker de omgekeerde wereldprenten op? Hierbij staan we voor eenzelfde probleem. Is de beschouwer een voorvechter van emancipatie, dan zullen de omkeringen in machtsrelaties tussen mensen een gewenste en nastrevenswaardige orde voorstellen. Het ligt voor de hand dat de meeste kijkers uit de 16e eeuw deze taferelen opvatten als bevestiging van de bestaande orde of als waarschuwing voor het teloor gaan ervan. De andere opvatting blijft echter goed mogelijk. Als we alle omkeringstaferelen analyseren naar de vier interpretatiecategorieën, blijkt al snel dat de meeste polyinterpretabel zijn: het is een fundamentele dubbelzinnigheid van de Omgekeerde Wereld. Etienne Dupérac zei het al: het zijn belangrijke lessen voor de wijzen én de dwazen. Zijn boodschap betekent dat deze kunstenaar zich bewust dubbelzinnig uitdrukte. Door deze dubbelzinnigheid waren omgekeerde wereldprenten een interessant voertuig voor ideeën en beelden waarmee de bestaande orde zowel bevestigd als gekritiseerd kon worden en waarmee zowel de wijze als de dwaze gewaarschuwd of bemoedigd kon worden. Om de taferelen kon ook nog worden gelachen en dat was voldoende om het onderwerp eeuwenlang populair te houden.

 

1. Tot het thema van de Omgekeerde Wereld worden hier uitsluitend die taferelen gerekend waar van een werkelijke omkering van relaties sprake is. De hier besproken prenten tonen een verzameling van dergelijke taferelen. De datering van de prenten is in de meeste gevallen een zeer globale.
2. Voorbeelden zijn beschreven door De Meyer (1962). Uitvoeriger en met vele afb. door G. Cocchiara (1981).
3. Zie voor dergelijke tegenbeelden of exempla contraria Hazelzet (2004).

 

Literatuur


© 2001-2010 A.G.J.M. Borms. Bijgewerkt op 15 juli 2015.

Overname, copiëren en downloaden voor niet-commercieel gebruik van teksten en afb. is toegestaan onder vermelding van bron SGKJ/AGJMBorms. Contact centsprenten@xs4all.nl