Etienne du Pérac

Etienne Dupérac, ca. 1560

Se bene il mondo qui tutto al contrario…

Motieven en taferelen van de omgekeerde wereld zijn al zeer oud, maar prenten waarop een verzameling van deze taferelen voorkomen ontstonden in Italië na 1550. De vroegst bekende omgekeerde wereldprent waarop aan de taferelen ook tekst is toegevoegd is de gesigneerde ets Se Bene van de Fransman Etienne Dupérac (ca. 1525-1607). Zijn signatuur prijkt rechtsonder op de prent: het monogram .S.D.P.I. met een P in de D. In Italië noemde hij zich Stefano Dupérac.[2] Vermoedelijk dateert de prent uit zijn Venetiaanse periode. [3]

Etienne Dupérac, geboren te Bordeaux, studeerde en werkte in Italië van ca. 1555 tot ongeveer 1578. Zijn opleiding als tekenaar en etser/graveur kreeg hij waarschijnlijk in Venetië, waar hij tot ca. 1560 verbleef. Later werkte hij in Rome waar hij succes had als eersteklas graveur en tekenaar. Zijn werk is een belangrijke bron voor de topografie van het 16^e eeuwse Rome. Antonio Lafrery, destijds de grootste prentuitgever te Rome, publiceerde Dupéracs werk waaronder gravures van het werk van Michelangelo o.a. van de basiliek van Sint Pieter te Rome. Van Lafrery is een catalogus uit 1572 bewaard gebleven.[1] Deze beschrijft ongeveer 450 prenten, waaronder prenten als Il paese du Cucagna, Mondo alla riuersa, Prouerbij, Età dell’Huomi en Età dell Donna. Deze onderwerpen -Luilekkerland, Omgekeerde Wereld, Spreekwoorden en Levenstrappen van de man en de vrouw- bleven meer dan vier eeuwen populair en zijn op talloze prenten in vrijwel alle Europese landen uitgegeven.

De prent is getekend met vaardige hand in een zwierige en luchtige stijl. In zijn latere, vooral topografische werk zijn de lijnen strakker en forser aangezet. Deze omgekeerde wereldprent toont op vijf rijen bijna veertig taferelen. Twee rijen met in elkaar overlopende taferelen die in een soort landschap zijn geplaatst en drie met een aantal afzonderlijke taferelen die zich binnenskamers afspelen en waarbij muren de scheiding tussen de taferelen vormen. Hierdoor staat de prent qua figuratie in tussen de anonieme prent .Cosi.va., waarbij de taferelen zijn weergegeven in een landschap en latere prenten, waarbij ieder tafereel apart is afgebeeld; meestal omkaderd en op rijen als een stripverhaal. In tegenstelling tot de latere volksprenten is in Dupéracs prent door de uitwerking en vergaande detaillering ieder tafereel haast een prentje op zichzelf, waarbij ook aan de voor- en achtergrond invulling is gegeven.

Opvallend is de boven in het midden geplaatste wereldbol waarop het Amerikaanse continent en het oostelijk deel van Azië(?) omgekeerd staan afgebeeld. Daaronder staat de tekst: Se bene il mondo qui tutto al contrario | lettor tu uedi, e a Ia riversa posto | Pensa ch 'anchor no ‘hebbe il ceruel uarió | l'inuentor, ne lo fé 'fuor di proposto,| Che queste cose a gli huomin saggi, e ai soempi | al fin son tutti documenti, e efempi. Vertaald betekent dit ongeveer: Als u, lezer, hier alles op tegengestelde en omgekeerde wijze ziet afgebeeld, denk niet dat de tekenaar gek was of dit zonder goede reden deed maar dat dit uiteindelijk motto's en voorbeelden zijn voor de wijzen en de dwazen. Het is een dubbelzinnige boodschap aan de kijker die ons bij de interpretatie van de prent niet veel verder helpt. Het is een dubbelzinnigheid die inherent zal blijken aan de Omgekeerde Wereld. Onder 22 taferelen is een tweeregelig Italiaans vers geplaatst dat het tafereel beschrijft.

Veel voorstellingen zijn ons al bekend van de oudst bekende omgekeerde wereldprent Cosi va van omstreeks 1550. Nieuw zijn o.a. wagens rijden op zee en schepen varen in de bergen, de vrouw gaat te paard naar haar geliefde, vrouwen trekken ten strijde, het kind onderwijst geleerden, vogels nestelen in het water en de schuldeiser vlucht voor de schuldenaar. Bij het tafereel mensen bedienen dieren aan tafel ontbreekt een echte omkering van relaties; dieren bedienen in normale verhoudingen geen mensen aan tafel. Het is een beeld uit de Verkeerde Wereld met als betekenis: als de mensen aan elkaar gelijk worden en rangen en standen verdwijnen, dan wordt het gewone en zware werk niet meer gedaan; dieren moeten dat dan overnemen. Vanuit 16^e eeuws perspectief een hoogst ongewenste en verkeerde toestand.

Vindplaats: Bodleianbibliotheek te Oxford en Verzameling B.-K.

Afbeelding bij Kunzle (1977), p. 201.

Lit.: Lurin 2007; De Codex Dupérac: reconstructie van een 16e eeuws boekenmisdrijf

1. Deze catalogus in de Bibliotheca Marucelliana te Firenze is uitvoerig beschreven door F. Ehrle, Roma prima di Sisto V. La pianta di Roma Dupérac-Lafrérij del 1577…, Roma, 1908.

2. Nagler geeft van dit monogram geen oplossing. Wel beschrijft hij een monogram S.D.f. (met een P in de D) van Etienne Dupérac. Dezelfde oplossing geeft Bénézit (1999) dl 4, p 874 voor het mongram .S.D.I. met P in D; in Italië noemde hij zich Stefano Dupérac: vandaar de signatuur .S.D.I.

3. De prent, die Lurin niet bekend was, wordt door hem in deze periode gedateerd: The style of the drawing is typical of Dupérac's first manner - I mean his venitian period, around 1555-1560, and the beginning of his stay in Rom (where he spent at least 18 years, between 1560 and 1578). I think that the plate was engraved in Venice, because the style of the figures and animals is still quite "weak" compared to his further works. The signature indicates clearly that Dupérac is the author of the composition ("Stephanus Dupérac Invenit). If I am right, there is no name of a publisher : Dupérac may have published personaly the print, at his own cost. Otherwise, one could think to Giovanni Francesco Camoccio, with whom he was related in Venise. Camoccio published many of Dupérac's venitian landscapes. .. (email 8-2-8).

Taferelen
1. vissen op het land
2. jagen op het water; vogels nestelen in het water; een spreeuw jaagt op een gier; een varken met biggen vliegt door de lucht (hier jagen wel de honden op herten en hazen)
[omgekeerde wereldbol]
3. paarden en wagen rijden op zee; schepen varen in de bergen; schildpadden vliegen door de lucht; kleine vissen eten grote.
4. de wolf hoedt de schapen; de vissen nestelen in de bomen.
5. de meid draagt de vrouw des huizes het werk op.
6. de vrouw gaat te paard naar haar geliefde; de vrouw draagt de wapens en de man spint het garen
7. de vrouwen trekken ten strijde (en belegeren een stad)
8. de kikvors eet de slang.
9. de boer beleert de geleerden; de jongeling maakt muziek terwijl de ouderen dansen en met molentjes lopen.
10. Het kind berispt de meester ; de meester wordt door kinderen getuchtigd.
11. Het kind wiegt de ouder
12. het kind onderwijst de geleerden
13. de os drijft de mannen voor de wagen.
14. de pachter laat de landheer het land bewerken; de kreupel draagt de gezonde; de slak zit op de vos(?)
15. de meester maakt het paard klaar voor de knecht.
16. de boer gehoorzaamt de koning niet; de muizen verjagen de kat.
17. de ezel berijdt zijn meester ; de hen zit op de haan
18. de zigeuner laat zich de toekomst voorspellen ; de oogst wordt op het alnd gezaaid ; herten en hazen jagen op honden.
19. de schuldeiser vlucht voor de schuldenaarnaar.
20. mannen bedienen dieren aan tafel
21. de os slacht een man; de haan jaagt op de vos
22. de dief hangt de rechter op; het schaap jaagt op de wolf.

Teksten en verzen
1.Qui gir a cacciar in mar caçani / E con le reti altri pescare in terra
2. Volano porci et altri animal strati / et il puli ino il nibizecio atterra
Se bene il mondo qui tutto al contrario / lettor tu uedi,e a la riversa posto / Pensa ch'anchor no hebbe il ceruel uario' / l'inventor, ne lo fe 'fuor di proposto, / Che queste cose a gli huomin saggi, e ai soempi / al fin son tutti documenti, e efempi.
[ Afbeelding van een omgekeerde wereldbol]
3. Per l’aque a spasso i cocchi’uariso aui / E sopra I monti a uela barchi e naui
4. De le pecore i lupo son guardiani / Il picol pesce il grosso caccia, e afferra
5. La padrona qui serue con amore / La fante in tutto quel che la commanda
6. La donna in strada fa a caual l’amore / Et filar fa il marito in altra banda
7. Le donne armateancho con gran furore / Uanno alla guerra, accio si lor si spanda
8. Il norme, e sian te nute per uirile / Doue eran prima ti more se, i uili
9. Vn dissatto a i dottor sagi da lege / Il uecchio balla, e coi’uentagli in mano
10. Altoue corre, et il fanciul correge / l’altro ch di ceruello e poco sano
11. Vn altro fanciullin un vecchio regge /e’accio ch dormi lo cuna pian piano
12. Per dottrina e consigli ancora uanno / dui uecchioni a un fianciullin d’un’anno
13. Il torro caccia col pungetto in mano /dui huomini, e li fa in suo cambio arare.
14. Zappa il padron, e comanda il uillano / Che mostra no’uoler gia piu stentare
15. Il miserello zoppo porta il sano / Et il seruo il padron suo fa striglliare
16. Il contadino il re no’uuole al paro / Et il sciocco padron porta il somaro
17. Fugge da Topi il gatto catiuello / Et da polli la uolpe malinosa
18. Questo semina i scudi e con gran cura / La zin gana si fa dar la uentura
19. Il creditor fugge dal debitore / Mangiano gli animal seruon le genti
20. Il bue spaccia il beccari con furore / Al giudice il ladro da formenti
21.Tanta contrarieta ueggio in amore / Donna mentre per uoi in gran stenti
22. Che mi par moi chin uoi la pieta ‘e persa / Che tutto il Mondo uadi a la riuersa

Overname, copiëren en downloaden voor niet-commercieel gebruik van teksten en afbeeldingen is toegestaan onder vermelding van bron SGKJ/AGJMBorms. Contact centsprenten@xs4all.nl.