Onbekende Italiaanse uitgever, ca. 1560

.COSI . VA . IL . MONDO . ALLA . RIVERSA.

De Italiaanse prent met deze titel wordt beschouwd als de eerste waarop een groot aantal omgekeerde wereldtaferelen is afgebeeld. Het is niet bekend wie de prent die dateert uit omstreeks 1560 heeft getekend, gegraveerd of uitgegeven. In tegenstelling tot de meeste latere omgekeerde wereldprenten is aan de taferelen geen tekst toegevoegd.

.COSI . VA . IL . MONDO . ALLA . RIVERSA. of Zo gaat het in de omgekeerde wereld toont één voorstelling waarop circa dertig omgekeerde wereldtaferelen in een onbestemd landschap zijn afgebeeld. Boven de bergen hangt een wereldbol in de lucht met daarop enkele omgekeerde gebouwen. Daaronder, in het centrum een vrouw in mannenkleren die in martiale pose een lans in de hand en een zwaard aan haar zijde heeft. Aan haar voeten zit een man in vrouwenkleren. Hij kijkt letterlijk naar haar op en heeft een spinrok in de hand. Het tafereel behoeft geen toelichting: de vrouw is hier superieur aan de man. Een voor die tijd ongehoorde omkering. De overige taferelen zijn er om heen gegroepeerd. Achter het stel ligt een berg hooi die verwijst naar de voosheid van het tafereel. Hooi staat symbool voor de voor het ijdele en zinloze streven van de mens op aarde naar welvaart en aanzien.

In een triptiek van Jeroen Bosch staat de hooiwagen centraal. Mensen vechten zich niets ontziend een weg naar het hooi. De Nederlandse schrijver Cornelis Udemans begint zijn boek Af-beeldinge van de verkeerde werelt... met een prent van een hooiwagen en daarbij een gedicht met de verklaring.

Op Cosi va komen dertig verschillende omgekeerde wereldtaferelen voor. Sommige voorstellingen waren al eerder bekend; met name omkeringen waarbij de rol van mens en dier of van dieren onderling is verwisseld. In de Egyptische en Soemerische culturen en in middeleeuwse handschriften zijn daarvan voorbeelden te vinden, zoals van hazen die een jager als gevangen buit meevoeren.

Omgekeerde wereldprenten hadden succes en taferelen die op .COSI . VA. staan afgebeeld kwamen tot in de twintigste eeuw op de prenten voor.

Vindplaats: Bibliothèque Nationale te Parijs.

Afbeeldingen bij Lebeer (1941), p. 213; Cochiara (1981) afb. 20; Tristan (1980), afb. 93.

Taferelen

de vrouw draagt wapens; de man spint garen.
een wereldbol waarop huizen omgekeerd staan
de duif paart de doffer.
de meid laat de dame de was doen.
de dief hangt de rechter op.
zigeuner laat zich de toekomst voorspellen.
de kreupele draagt de gezonde.
hert en haas jagen op de jachthonden.
een slaaf tuchtigt zijn meester.
de wolf hoedt de schapen.
het kind tuchtigt zijn vader; het kind draagt de vader.
de pachter laat de landeigenaar de grond bewerken.
een boer geeft geleerden raad.
muizen verjagen de kat.
de haan jaagt op de vos.
het schaap jaagt op de wolf.
de kip zit op de haan.
de arme geeft de rijke.
man heeft het hoofd achterstevoren op de romp.
de os slacht de slager.
de os ment de man voor de wagen.
de heer maakt het paard klaar voor de knecht.
het kind wiegt de grijsaard.
een (androgyne) grijsaard verleidt een jonge man.
een rijk heer loopt achter zijn knecht.
de ezel berijdt zijn baas.
de kleine vis eet de grote vis.
het kuiken gaat voor de eend.
de slak eet de wezel.
de muis eet de slang.