DeMeyer

DE VOLKS- EN KINDERPRENT IN DE NEDERLANDEN VAN DE 15e TOT DE 20e EEUW
DOOR MAURITS DE MEYER

De namen van de uitgevers zijn hyperlinks die u naar het gewenst tekstdeel brengen. Vanuit het document komt u met ctrl-home weer terug bij de onderstaande lijst.

Elke prent is aangeduid met de naam van de uitgever en het volgnummer of de letter waarmede de prent gemerkt is. Voor nadere identificatie verwijzen we naar de catalogus van de prenten op naam van de uitgevers. Is de prent niet gemerkt met volgnummer of letter dan wordt, in cursief, de titel medegedeeld. Van de prenten zonder volgnummer en zonder titel wordt het incipit of de voorstelling van het eerste plaatje medegedeeld.

Bancken

________________________________________________________________________________________

Margareta van Bancken, „Stads-Druckster" te Haarlem, uit wier fonds twee kinderprenten bewaard gebleven zijn, is niet veel bekend. Wij weten dat zij werd geboren te Amsterdam en gehuwd was geweest met Abraham Casteleyn, stadsdrukker „tot Haarlem op de Marckt, op de hoek van de groot Hout-straet, in de Blije Druck". Abraham Casteleyn, de vierde van zijn geslacht, ingeschreven in het Gildcboek (1653), was de oprichter van de Haarlemsche Courant, een der vroegste couranten uit Nederland en ook uitgever van de Hollandsche Mercurius¹.

Margareta van Bancken, weduwe Casteleyn, is in 1682 hertrouwd met Frcderik van Vliet, maar zette het drukkersbedrijf van de Casteleyns voort op haar naam. Zij is als stadsdrukster werkzaam gebleven tot 1694 ².

Van de twee bewaarde kinderprenten uit dit fonds geeft de eerste vierentwintig afbeeldingen van dieren en is gedateerd 1690. De tweede prent Speelen van Cupido is gewijd aan het kinderspel. Van deze prent, later herhaaldelijk gekopieerd door verschillende uitgevers, zijn vier exemplaren bewaard, waarvan twee gedateerd 1690 en twee 1694. Margereta van Bancken heeft dus minstens gedurende een viertal jaren prenten gedrukt en uitgegeven. De twee bewaarde prenten vertegenwoordigen hoogstwaarschijnlijk slechts een miniem gedeelte van dit fonds.

De „Speelen van Cupido" zijn overgegaan naar het fonds Van Nieuwenhuyzen, eveneens te Haarlem. Het is niet uitgesloten dat ook andere prenten uit het fonds van Van Nieuwenhuyzen (later Van Lee) oorspronkelijk deel uitgemaakt hebben van het fonds van Margareta van Bancken.

-. Verscheyde soorten van Gedierten. 24 hsnn. gedat. 1690 : „Leeuw. Oliphant. Koe. Paert. Pacuw. Haen. Uyl. Swaen. Cameecl. Hart. Vercken. Bock. Papegay. Ent. Oyevaar. Slangh. Wint-hont. Haes. Kat. Hont. Schiltpadt. Puystebyter. Kickvorsch. Vliegen en Zy-worm", coll. Enschedé.

-. Speelen van Cupido. 23 hsnn. : kinderspelen voorgesteld met cupido's, gedat. 1690, coll. Waller 1, Atlas v. Stolk 2113; gedat. 1694 met vermelding ,,in de Blyc Bruck", coll. Enschedé, herdrukt door Enschede, 1895, coll. BK.

¹ De Haarlemse boekdrukkers en boekverkoopers in de i$e-18e eeuw, blz. 96. — Nieuwsblad voor de Boekhandel, jg. 32 (1865), nr. 20. — ^a In de stadsbibliotheek Haarlem zijn bewaard : Ordonnantie van de Bank van Leeninge, Binnen de Stadt Haerlem, gedruckt by Margareta van Bancken, Stadsdruckster, op de Markt, Anno 1682. — Renovatie en AmpÜcatie op de Keure ende Ordonnantie van de Zijde-Floers. Gedruckt tot Haerlem, by Margareta van Bancken, Stads-Druckstcr, 1684. — ³ Boek- en prentenknnst binnen Haarlem in vroeger eeuwen, Haarlem 1913, blz. 15.

Francïscus antonïus beersmans, geboren te Turnhout op 14 juni 1840, is werkzaam geweest als boekbinder bij de firma Brepols. In 1866 huwde hij Virginia Pleek en vestigde zich als zelfstandig boekbinder en papierhandelaar¹. Vermoedelijk is hij reeds kort daarna begonnen met het drukken en uitgeven van kinderprenten. De eerste 31 nummers van zijn fonds heeft hij nieuw laten graveren. Eén van deze prenten is gesigneerd : H. Bodart. De onderwerpen sluiten aan bij de heersende traditie : kindervermaak, dieren, Jan de Wasser, Luilekkerland, Verkeerde Wereld, Uilenspiegel, Klein Duimpje, Roodkapje, Blauwbaard enz.

Van nr. 32 af heeft hij zijn fonds aangevuld met afdrukken van houtblokken welke hij had overgenomen van A. Van Genechten. Deze blokken waren voorheen eigendom geweest van de firma Glenisson en Van Genechten, welke ook in het bezit was van de blokken van Delhuvenne te Turnhout en van vele blokken uit de fondsen Noman te Zaltbommel en Thompson te Rotterdam.

Via Glenisson & Van Genechten zijn aldus verschillende oude Nederlandse houtgravures tenslotte terechtgekomen in het fonds Beersmans.

Franciscus Beersmans overleed op 25 januari 1897; tot 1902 werd de zaak voortgezet door de weduwe en de dochter, die in dit jaar het bedrijf overlieten aan M. Jacobs-Brosens. Deze liet in 1903 de houtblokken verbranden en verkocht het restant van de prenten in 1905 aan de verzamelaar E. van Heurck.

Franciscus Beersmans was de laatste drukker die de volks- en kinderprenten drukte met de traditionele houtblokken en ze met de hand kleurde bij middel van schablonen. De andere uitgevers van kinderprenten in Nederland en de naburige landen waren reeds geruime tijd overgegaan op industriële produktie. De chromolithografie had de oude ambachtskunst vervangen. Beersmans was trouw gebleven aan de traditionele volkskunst. In tegenstelling tot de prenten van Hemeleers en tot die van Glenisson en Zoon waren de prenten van Beersmans doorgaans goed verzorgd en levendig gekleurd. Enkele prenten zijn vermoedelijk met de losse hand gekleurd, de meeste met schablonen. In de regel gebruikte hij de kleuren geel, rood en groen; steeds hetzelfde geel; het rood wordt soms paars tot bruin; in plaats van groen wordt uitzonderlijk blauwgroen of blauw gebruikt.

In deze titellijst vermelden wij geen namen van collecties. Van de prenten van Beersmans zijn veel exemplaren bewaard. In de grote verzamelingen is het fonds Beersmans meestal vrij volledig aanwezig. In de collectie Waller ontbreken behalve de nummers 17, 37, 42, welke onbekend zijn en vermoedelijk zelfs nooit bestaan hebben, de nummers 18 en 80. Deze laatste twee nummers vindt men in de collectie Van Heurck (Prentenk. Brussel). In Van Heurck en Boekenoogen, I.P.F., zijn gereproduceerd de prenten nummers 8, 33, 85, 88, 100, 102 en 107. Van de volgende nummers is een originele uitgave in dit boek ingeplakt 24, 35, 51, 59, 60, 67, 70, 76, 81, 85, 90 en 101.

5. Volkeren van verschillende Landgewesten. - Hâbitans de diverses Contrées. 15 hsnn., theaterpersonages naar een voorstelling van „La Muette de Portici".

16. Wonderbare historie van Mijnheer en Madame || Croquemitaine. - (Fr. tit.). 12 hsnn.

18. Volkeren van verschillende Landgewesten. - (Fr. tit.). 5 afb. (lijnclichés) ges. Sopieau en Bodart.

21. Gepaste boerterij mag u, o jeugd, vermaken, || Doch volg geen guitentrek van Uilenspiegel op... 2 vss., (Fr. tit.). 24 hsnn.

23. Belgisch Leger. - Armee Beige. 28 hsnn. op 4 rijen, op elke rij 7 soldaten.

27. De hervormde school. - L'école réformé. 16 hsnn., de verkeerde wereld op de school.

32. Vices et Vertus d'Enfants. - Kinder deugden en gebreken. 16 hsnn., moraliserende taferelen.

35. Deez kinderprent leert, kort en goed || Wat nut de Werktuigkunde doet. (Fr. tit.). 8 hsnn., werktuigkunde.

37. Deez prent vertoont in menig beeld…, 12 hsnn., taferelen rond 1830 en andere militaire successen.

40. Leer Kind'ren door dez' Prent in uwe grille Jeugd, || Dat niets uw pryslyk maakt als 't onderhoud der deugd, 8 hsnn., avonturen van Pierrot.

41. Ourson den Wildeman word Jongheyd, U gegeven... 2 vss., (Fr. tit.). 20 hsnn.

44. Nieuw letterspel voor kleine kinderen. - (Fr. tit.). 25 hsnn., alfabet met dieren.

46. Gevecht tusschen de Russen en de Turken || Gevecht der Russen en Polen. 4. hsnn.

47. Verschillende afbeeldingen. - Différents Dessins. 20 hsnn., dieren, personages en voorwerpen.

48. Laet lieve kinderen, laet, de moordlust en bedrijven... 4 vss., (Fr. tit.). 20 hsnn., avonturen van Cartouche.

51. Dien, die den oorlog niet en ziet... 2 vss., (Fr. tit.). 11 hsnn., oorlogstaferelen en cavalerie.

52. Maar zie toch wat vieze kwasten... 2 vss., (Fr. tit.). 25 hsnn., gekarikaturiseerde afbeeldingen van misvormde neuzen.

54. Ziet lieve jeugd, voor uw plezier... 2 vss., (Fr. tit). 20 hsnn., allerlei personages en bezigheden.

56. Vermakelijke Kinderoefeningen. - Amusements d'enfants. 24 hsnn., kinderspelen en bezigheden.

57. Nouvel Alphabet militaire. - Nieuw militaire alphabeth. 13 hsnn., letters A tot M.

58. Onderscheidene bedrijven. - Différents métiers. 16 hsnn., ambachten en bezigheden.

62. -. 21 hsnn. met 30 personages welke spreek woorden en zegswijzen verbeelden.

63. Militaire Muziek. - Musique Militaire. 10 hsnn. op 3 rijen en op elke rij zeven personages.

65. Engelsche jagers. - Chasseurs anglaises. 33 soldaatjes op 3 rijen, op elke rij 11 ruiters,

66. Militairen van verschillende regimenten. - (Fr. tit.). 4 hsnn., op elke rij 8 ruiters.

69. Perten en grappen der Jonkheid. - Espiègleries de la Jeunesse. 22 hsnn., kinderspelen.

71. Velerhande Vogelen, volgens alphabetische orde gerangschikt. 24 hsnn., alfabet met vogelnamen.

76. Geschenk Voor De Leergrage Jeugd. 4 hsnn., taferelen uit het volksleven, verhuis, kermis,

85. Asschepoester door haar deugd en schoonheid || Wordt verheven tot de vorstelijke waardigheid. (Fr. tit.). 12 hsnn.

87. -. 18 hsnn. ges. D.V.L., 9 afb. landbouwbezigheden en 9 afb. visvangst, jacht en winter-vermaak.

93. Vermaak voor de jeugd. - Amusement pour la jeunesse. 16 hsnn. ges. Lubeek, allerlei taferelen.

95. Van alles wat. - Un peu de tout. 16 hsnn. ges. J.O.(ortman), allerlei taferelen.

98. Nero oefent zich in de verschillende kunsten. - (Fr. tit.). 16 hsnn., de geschiedenis van Moeder Gaudichon.

101. De Gevolgen Van Het Hardloopers bedrijf. – (Fr. tit.). 8 hsnn. ges. H. Numan, straatmuzikanten en kreupelen.

103. Kinderoefeningen. - Exercices d' enfants. 48 hsnn., kinderspelen en kindervermaak.

107. Kinderlezingen. - Lectures pour les Enfants. 36 hsnn., landelijke taferelen.

108. -. 20 hsnn., allerlei personages en gekarikaturiseerde voorstellingen van dieren met koddige onderschriften.

1. Deze gegevens zijn ontleend aan Van Heurck en Boekenoogen, I.P.F., blz. 473-474.

Onderstaande gegevens zijn ontleend aan een manuscript van A. Hallema „Het drukkersvak te Breda in de loop der eeuwen en de geschiedenis der firma Broese en C° aldaar in het bijzonder" ¹. De inlichtingen over Willem van Bergen heeft de auteur A. Hallema zelf ontleend aan een nagelaten manuscript van H. Palier ².

Willem van Bergen, een rasechte Bredanaar, was de zoon van een wijnkoper; hij trouwde in 1790, en was toen gevestigd aan de Grote Markt te Breda. Zijn eerste uitgave verscheen in 1784, en van dit jaar af tot 1815 gaf hij 48 boeken uit, wat in vergelijking met de produktie van andere Bredase uitgevers, veel mag genoemd worden. Het is ons niet bekend in welk jaar Willem van Bergen zijn

¹ Dit manuscript werd ons bereidwillig ter inzage bezorgd door de N.V. v.h. Broese en Peereboom te Breda. — ² Dit manuscript is thans bewaard in het Prov. Genootschap van Kunsten en Wetenschappen te 's Hertogenbosch.

bedrijf heeft overgebracht naar de Torenstraat, waar hij in 1818 overleed. Willem van Bergen was protestant en de eerste drukker die te Breda een courant uitgaf. In de Bredase Courant van 24 october 1818 (nr. 43) wordt door de weduwe W. van Bergen bekendgemaakt, dat de zaak zal worden voortgezet onder de firmanaam W. van Bergen & C°. In 1828 werd deze zaak samen met bet bedrijf van F.B. Hollingerus-Pypers overgenomen door Petrus Rudolf Broese te Breda.

Willem van Bergen was gehuwd met een Van der Sande; dit zal wel de aanleiding geweest zijn tot de samenwerking van Willem van Bergen met W.G. van der Sande. De oudste prenten uitgegeven door Van Bergen en gedateerd 1805 of 1806 verschenen op beider naam. Deze samenwerking heeft geen twee volle jaren geduurd. Reeds uit 1806 hebben wij een prent waarop enkel de naam van Van Bergen voorkomt (nr. n, De Slagttijd). In de periode van deze samenwerking zijn een twintigtal prenten ontstaan, enkele hiervan zijn gesigneerd (Johannes) Waleson (nrs. 9, n, 15), enkele zijn overgenomen uit het fonds Van Egmont (nr. 3 = Van Egmont 103, nr. 16 = Van Egmont 129, nr. 20 = Van Egmont 82, nr. 23 = Van Egmont 105), verschillende prenten (nr. i, 2, 8, 21, kennen wij enkel uit veilingcatalogi.

De lijst van de ons bekende prenten vertoont een grote leemte. Zijn de nummers 26 tot 48 ooit verschenen; Van 51 tot 68 volgen de nummers zonder onderbreking, maar verschillende prenten met deze hogere nummers zijn slechts herdrukken van nummers uit de eerste reeks 53 = 3, 54 = 9, 55 = il. Geen enkele van de prenten genummerd van 1 tot 25 draagt het adres W. van Bergen & C°. De prenten genummerd van 49 tot 68 dragen of de firmanaam W. van Bergen of W. van Bergen & C°.

Het fonds van Van Bergen is een trouwe voortzetting van de 18e-eeuwse traditie. Rechtstreekse invloed van het fonds Stichter is goed merkbaar. Vele prenten van Van Bergen zijn min of meer getrouwe kopieën van prenten van Stichter.

De uitgaven W. van Bergen en W. G. van der Sande zijn gemerkt: 1. v.B. & v.d.S.; deze van W. van Bergen: 2. v.B.; deze van Van Bergen & C°: 3. v.B. & C°.

2. -, dierenprent, vermeld door R.W.P. de Vries in Bulletin des Livr. Anc., XI-XII, 1905, nr. 2526.

3. O Jeugd! gij ziet hier ernst en spel, || Behaagt dit Printtafreel u wel... 4 vss. 12 hsnn., allerlei taferelen,

ook vissen en spelen, 2. v.B. gedat. 1809, coll. Waller 1, gedat. 1807 en 1808, coll. Muller 6372.

7. Urbaan en Isabel verbonden aan den ander, || zijn eerst gescheiden, toen vereenigd met elkander. 24 hsnn., 1. v.B. & v.d.S., gedat. 1805, coll. Waller 1.

9. = nr 54; Ziet in deez Kind'ren haar bedrijven, || De Spiegel van de Uwe, o Jeugd! 9 hsnn. ges. Waleson, kindertaferelen, 1. v.B. & v.d.S., gedat. 1806, coll. Waller 1.

10. Zie hier wat jonge Knapen spelen... 4 vss. 12 hsnn., kinderspelen, 2. v.B., gedat. 1810.

11. De Slagttijd. 12 hsnn. ges. Waleson, 2. v.B., gedat. 1806, coll. N.O.M.; gedat. 1809 coll. Atlas v. Stolk 5817. (= nr. 55)

12. Zie hier, o lieve Jeugd! gy kunt hier weer beschouwen, || Een aantal van gediert'... 4 vss. 16 hsnn., vogels, 1. v.B. & v.d.S., gedat. 1805.

13. Kermis-Print. 1 hsn., 3 personages in 18e-eeuwse klederdracht (fragment van grotere hsn.), coll. N.O.M.

15. Zie hier, ô lieve Jeugd! die 't Speelen steeds bemind... 4 vss. 25 hsnn., ges. Waleson, ABC, 2. v.B., gedat. 1808, coll. Waller 1, gedat. 1807.

16. De Amstelkerk. 1 hsn. ges. H. Numan, gedat. 1808, vermeld in veilingcatal. G.T. Bom & Zn., A'dam, 10 mei 1910.

20. Afbeelding van het dorp Ouderkerk aan de Amstel. 1 hsn. ges. H. Numan, 1. v.B. & v.d.S., gedat. 1906.

23. Zie in deez' Prent de Vrolijkheid, Van Saartjejansz de Keukenmeid. 24 hsnn., 2. v.B., coll. Waller 1, gedat. 1809.

23. Dit is nu het vervolg van der nagebleven schat, van Jacob Cats waar in veel wonderen zijn bevat. Vermeld in Bull. des Livr. Anc., XI-XII, nr. 2526.

24. Kinderen wilt vlijtig leeren, || Dan zal men «... 4 vss. 12 hsnn., personages, ambachten en bezigheden, 2. v.B., gedat. 1807, coll. Waller 1, gedat. 1808.

25. Deez' Kinderprent leert kort en goed, || Wat nut de Werktuigkunde doet.... 4 vss. 8 hsnn., verschillende manieren om lasten gemakkelijk te verhandelen, 2. v.B., coll. Ottema.

49. Daar wij hier bij Poezy, Teeken, Sny- en Drukkunst voegen... 4 vss. 9 hsnn. ges. A. Cranendoncq, beroepen, leurders en schepen, 3. v.B. & C°, coll. Waller 1.

51. Het meest o Jeugd! dat gij hier ziet || Is Kinderspel en anders niet... 8 vss. 16 hsnn., kinderspelen, 3. W.v.d.S. & C°.

52. Gij, Jeugd! die 't speelen steeds bemind, || 't Is Kinderspel wat gij hier vind... 4 vss. 16 hsnn., kinderspelen, 2. v.B., gedat. 1810, coll. Atlas v. Stolk 5817 b; 3. v.B. & C°, coll. Waller 1.

53. = nr. 3; 2. v.B., coll. Ottema; 3. v.B. & C°, coll. Waller 1. 9; 2. v.B., gedat. 1810; coll. Waller 1.

56. Dit ras van Vog'len, dat gij hier... 4 vss. 12 hsnn., vogelen, 3. v.B. & C°, coll. Waller 1.

57. Beschouw in deze Prent een aantal dappere Helden... 4 vss. 16 hsnn. ges. Waleson, militairen, 3. v.B. & C°, coll. Waller 1, De Deventer Mus.

58. Deez' Print vertoont U, lieve Jeugd! Een aantal Helden... 4 vss. 20 hsnn. ges. Waleson, 10 militairen van verschillende rang en 10 „manuaal", 3. v.B. & C°, op naam Mindermann, N.O.M.

64. De Konst nooit uitgeput, stelt U, o Jeugd! te voren... 6 vss. 12 hsnn., dieren, 3. v.B. & C°, coll. Waller 1

65. In deze Print, o Jonge Liên, || Kunt gij bezigheden zien... 4 vss. 8 hsnn., ambachten, 3. v.B. & C°, coll. Waller 1.

68. -. 16 hsnn., militairen, 2. v.B., coll. Ottema; 3. v.B. & C°, coll. Waller 1.

— . Afbeelding der Overstrooming van den Spaarendamscbe Dijk, buiten de Haarlemmer Poort te Amsterdam, Zpoals II dezelfde zich heeft voorgedaan bij den booge watervloed van dm 15 November 1775 // Te zien van bet Bolwerk bij den Steenen Beer. 1 hsn., coll. y.

In het begin der vorige eeuw heeft de Wed. H. Bontamps een merkwaardige reeks religieuze volks-prenten uitgegeven. Deze reeks is van een geheel andere aard dan de overige Nederlandse prenten. Ze zijn nauwer verwant met de religieuze prenten uitgegeven omstreeks dezelfde tijd in België en Noord-Frankrijk. Enkele van deze prenten zijn gedateerd, de vroegste van 1804, de laatste van 1818.

Op 1 maart 1734 verleende de magistraat van Venlo aan Henricus Korsten, geboren te Venlo in 1698, het privilegie tot stichting van een drukkerij annex lettergieterij aan de Maaspoort in die stad. Henricus Korsten had zijn broeder Franciscus tot beheerder van dit bedrijf aangesteld. Diens dochter Sibylla trad in 1760 in het huwelijk met H. Bontamps. Deze nam de zaak over in 1773, en overleed te Venlo in 1779 ¹.

De weduwe zette de zaak voort onder de naam Wed. Hub. Bontamps. Deze naam is aan de zaak verbonden gebleven ook na de dood van de wed. Hub. Bontamps (9 oktober 1817), en wel tot 1 januari 1936; in dit jaar werd de firma opgeheven.

De activiteit van deze firma op het gebied van de volksprenten bleef beperkt tot het eerste kwart van de vorige eeuw. De religieuze prenten van de Wed. Bontamps zijn geen kinderprenten maar eigenlijk volksprenten. Op het adres „te Venlo en Gelder bij de Weduw Hub. en F. en G. Bontamps"

¹ Nieuwsblad van den Boekhandel, 9 maart 1934. — ² Medegedeeld door de gemeentearchivaris te Venlo.

verscheen een abc-prent, de enige kinderprent welke ons bekend is uit dit fonds. Franciscus Bontamps, zoon van Hubertus, is bekend als chef van de firma Bontamps te Geldern.

De prenten van de Wed. H. Bontamps, echte „heyligen" volgens de originele betekenis van het woord, zijn geïllustreerd met één houtblok omlijst door teksten : de levensbeschrijving van de voorgestelde heiligen, een gebed of beide samen. Sommige prenten bevatten een houtsnede op de bovenste helft en een levensbeschrijving of een litanie van de betreffende heilige op de onderste helft.

Al deze prenten zijn met de hand gekleurd, de meeste met drie kleuren oranje, geel en donkerblauw. Soms is er bovendien gebruik gemaakt van licht paars en van zwart. Jammer dat de gebruikte kleuren zo weinig doorzichtig zijn, dat de kleur de houtgravure soms geheel bedekt en onzichtbaar maakt.

Voor de studie van de patroonschappen en de volksverering van de heiligen zijn deze prenten van bijzonder belang. We verwijzen hier enkel naar „De Martelie van de H. Maagd Lucia, Patrones tegen den Buikloop, Bloedvloed en kwade oogen", met „Twee Gebedekens aan de H. Maagd Lu^ia, om geholpen te worden van deze elendige ziekten" en naar de gelijkaardige prent gewijd aan de H. Apollonia „wonderbaare Patrones voor de pynen in de Kaaksbeenderen en Tandpyn".

-. De Geboorte Christi. || Litanie Aan Het Kindeken Jezus, 1 hsn., gedat. 1808, coll. Waller 1.

-. Het leven || van de || H. Apolonia, || Maagd en Martelaresse || Als een wonderbaare Patrones voor de pynen in de Kaaksbeenderen en Tandpyn. 1 hsn.

-. Korte Levensbeschrijving || van den || H. Martinus, || Bisschop van Tours, 1 hsn., gedat. 1809.

-. Afbeelding || Van het nieuwe Beth-Jeruzalem, alwaar de voornaamste punten van onze verlossing, welke Christus voor 't heele menschelyk Geslacht tot Jeruzalem uitgewerkt heeft, van plaats tot plaats, gelyk hier in 't breed vertoond word. 1 hsn. met 4 afb. betref, de Kapel Beth-Jeruzalem te Anrath bij Keulen, coll. Atlas v. Stolk S 1864 A.

-. Litanie || Ter eeren van den Heiligen Martelaar || Donatus || en van andere heilige Patroonen. 1 hsn., H. Donatus.

-. Consolatrix Afflictorum ora pro nobis. 2 hsnn., beide O.L.Vr. van Kevelaar.

-. Nuwe kerch-Consolatrix-afftictorum- ora pro nob - Nuwe capel. 1 hsn., O.L.Vr., gedat. 1817.

-. Het leven van den || Heiligen Nicolaas, || Belyder en Bisschop van Myra. 1 hsn. mod. afdruk coll. B-K.

-. Het Leven || van den || H. Petrus, || Prins der Apostelen, 1 hsn., gedat. 1808.

-. Gebed tot den H.Johannes Nepomecenus in alle particuliere nooden. 1 hsn., gedat. 1818.

-. Lam Godts. 1 hsn., coll. Norge (gerepr. in Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.P.B., tegenover blz. 8).

-. Litanie tot U.L.F. || van Lauretten. 2 hsnn., boven : S. Maria Lauretia, beneden : het kruis van Lotharingen omringd door 51 houtsneden voorstellende personages en voorwerpen, gedat. 1804, coll. Ottema.

-. De Martelie || van den H. Paus || Cornelius, || Bijzonderen Patroon || tegen de stuipen, gigtigheden en vallende ziektens, wiens reliquieen met grooten toeloop en devotie geëerd worden en wiens bystand vurig aangeroepen wordt in zyne vermaarde kapelle binnen het dorp van Beerse bij Turnhout, 1 hsn.

-. Levensbeschrijving || van den || H. Rochus, || By-zonderen patroon tegen de Pest en besmettelijke Ziektens. 1 hsn. gedat. 1815, coll. B-K.

-.Jesus || van || Naza || reth || Koning der Joden, 1 hsn., kruisiging, gedat. 1805.

-. H.Brigida, || Besondere Patrones tegen de besmettelijke Sieckte van het Hoorn-vee, 1 hsn. ges. H. Camps.

7. Kinder wilt ge Hoogduits leeren; dan moet ge in deez' A.B. studeeren. 24 hsnn., gotisch abc met personages en dieren, met adres : Te Venlo en Gelder by de Weduw Hub. en F.C. Bontamps, coll. Waller 1.

Van Jan Jacobsz Bouman is er slechts één enkele prent bewaard, bevattende vierentwintig merkwaardige afbeeldingen van „Schimp en spreeckwoorden". Deze prent is niet gedateerd, maar vermeldt als adres : „op 't Water, tegenover de Koorn-Beurs, in de Lelye onder de Doornen". Wel zijn ons enkele boeken bekend, uitgegeven door Jan Jacobsz Bouman, met hetzelfde adres en gedateerd 1658, 1661 en 1662 ¹.

Het uithangteken „In de Lelye onder de doornen" vindt zijn oorsprong in het vignet met de kenspreuk „Christus spes mea inter spinas", dat prijkte op de Bibel in Duyts, uitgegeven te Emden in 1556 door de uitgeweken Vlamingen S. Mierdeman (Mierdmans) en J. Gheillaert (Gailliaert) ². Beide Antwerpse drukkers waren ter wille van de protestantenvervolging in het Zuiden, uitgeweken naar Duitsland. In 1560 verscheen te Emden, bij „Nicolaes Biestkens van Diest", Den Bibel j Inhoudende dat Oude / ende Nye Testament, met op de titelpagina het zelfde vignet met de lelie onder de doornen. Deze „Biestkensbijbel" werd later herhaaldelijk herdrukt te Amsterdam waar „In de Lelye onder de Doornen" ook verschillende andere boeken verschenen op naam van Nicolaes Biestkens ³. Het bijbelvignet was dus uithangteken geworden. Volgens vondsten van mr. H.F. Wijnman, medegedeeld door prof. mr. H. de la Fontaine-Verwey ⁴, zou Nicolaes Biestkens de schuilnaam zijn van de hoger genoemde J. Gailliaert (Gheillaert). De naam Nicolaes Biestkens ontmoeten we het laatst op de titelpagina van een boek in 1626 ⁵. Jan Jacobsz Bouman die tot 1646 „in de Salvator" als uit-hangkenteken voerde heeft tussen 1646 en 1651 dit teken geruild voor „de Leley onder de Doornen" ⁶. Heeft Jan Jacobsz Bouman de zaak overgenomen van de erven Biestkens (Gailliaert) ? In welke omstandigheden ? Hierover is ons niets bekend.

Van Jacobus Bouman, zoon van Jan Jacobsz, zijn vijf prenten bewaard, waarvan twee met adres „'t Amsterdam by Jacobus Bouman, in de Pylsteegh in de Lelye onder de Doornen", beide gedateerd 1673; twee met adres „op den Nieuwendyck tussen de twee Heerlemmer Sluysen in de Lelye ondéf de Doornen", gedateerd 1690 en 1693, en de vijfde met adres „over de Haarlemmer-Sluys in de Lely onder de Doornen". Deze laatste prent is niet gedateerd, maar gesigneerd met het monogram van C. van Sichem (vermoedelijk Christoffel van Sichem IV, geboren 1642, overleden 1698) ⁷.

Jan Bouman, zoon van Jacobus, treedt in 1704 op als medefirmant van zijn vader ⁸. Er is een prent bewaard waarop de namen van vader en zoon samen als uitgevers vermeld staan. Het is de oudst bekende versie van het thema „Tetjeroen". Zes van de zeven prenten welke uit het fonds van Jan Bouman jr. bewaard gebleven zijn, hebben nog het adres „op deti Nieuwendyck". Eén hiervan is gedateerd 1715, de vijf overige 1716. Eén prent, met de afbeeldingen van zestien vorstelijke personages, vermeldt als adres „op de Haarlemmerdyk, tussen de Vissersstraat en de Vismarkt".

Daar de Boumans gedurende drie geslachten prenten hebben uitgegeven, veronderstellen we dat de enkele prenten die wij kennen, slechts een gering deel vertegenwoordigen van het oorspronkelijke fonds Bouman.

-. Afbeeldinge vanverscheyde Schimp en Spreek-woorden. 24 hsnn., coll. Stoffel.

-. Dees Vogeltjes / haer soete stem te uytten / tot groot vermaeck en vreugd voor alle Jonge Spruyten. 15 hsnn., vogels, gedat. 1673, coll. Stoffel.

-. Die met gemack zijn kost wil winnen | Die set zijn Varcken aen het spinnen, 1 hsn., haspelende en spinnende varkens, allegorische satire, gedat. 1673, coll. Muller 2541 2, Ottema.

-. Siet hier / O schrand'rejeught / als in een Schildery /na waerheydt afgebeelt / der Franse Tyranny. 16 hsnn., gedat. 1690, coll. Atlas v. Stolk 2551.

-. -. 8 hsn., de eerste zes met dieren : muilezel, neushoorn enz., de twee laatste twee personages : Friese boer en boerin, gedat. 1693.

-. Hier hebt ghy Jonge Lien, Vogels, Uyl, Kat en Nest te sien. 4 hsnn. ges. C.V.S.(ichem), coll. Waller 1.

-.Jongens wilje vreught vermeeren, wilt in dese print stuhdeeren. Want het is Tetjeroen, die een yder kon voldoen. || Soo gy u meer wilt verblijden, maeckt hiervan dan schildrijen. Snytse uyt dan na d' swier, en plackt ze dan op root Papier. 24 hsnn., coll. Waller 1.

-. -. 16 hsnn. welke niet samenhoren, portretten van Willem III en Maria Stuart, spelen, allegorische afb., de vier jaargetijden en de vier tijden van de dag, coll. K.O.G. XIX A.

-.Jongens, ey siet dees Vryagie aen / Van Krelis en Maertje van Oostzoen. 16 hsnn., gedat. 1716.

-. Hier kunt gij Jonge Lien || Veel Adelijke Ruyters sien. 24 hsnn., vorstelijke personages, gedat. 1715.

-. Hier kunt gy sien o jeugt, en ook wel merken aan, Wat wonderen in haar tyd d'Apostelen hebben gedaan. 16 hsnn., taferelen uit het N. T., gedat. 1716.

-. Hier siet gy jonge Jeugt / dees' Vasten-avont | Paasch / Boere en Kermis-vreugt. 24 hsnn., taferelen uit het volksleven, gedat. 1716.

¹ Dronckers, Verz. IValler, nrs. 531, 1394, 1633, 1836. — ² Moes en Burger, II, blz. 3. Zie ook L. Voet, Lexicon der boekdrukkers en -verkopers in België (XV^e en XVI^e eeuw), in Handelingen van het XXIVe Vlaamse Filologencongres, 1961, blz. 487. — ³ Moes en Burger, IV, blz. 292-295. — ⁴ Nieuwsblad voor de boekhandel, jg. 128 (1961), blz. 2149. — ⁵ Dronckers, Verz. Waller, nr. 427 (Samuel Coster, Iphigenia, 3e druk). — ⁶ Waller, Biogr. Woordenb., blz. 431. — ⁷ Ibid., blz. 301. — ⁸ Dronckers, Verz. Waller, nr. 1298.

Volgens een aantekening bij zijn akte van ondertrouw was Marten Brandt afkomstig van „Marne", in Ditmarschen en drieëntwintig jaar oud, toen hij op 19 oktober 1613 ondertrouwde met Marritjen van Naarden ¹. Hij werd opgenomen in het Amsterdamse gilde der boekverkopers op 9 december 1617 ².

M.J. Brandt was achtereenvolgens gevestigd „op den hoek van de Vrouwensteeg", „in de Grave-straat", „aen (by) de Niéuwe-Kerk" en „bij de Jan-Roon-Poorts-Toorn". Hij voerde als uithangteken „in de ghereformeerde Catechismus". Hij gaf vooral geschriften uit tegen de Remonstranten ³.

Marten Jansen Brandt „boecvercooper tot Amsterdam" zoals vermeld staat op de enige prent welke van hem bewaard bleef, overleed eind 1649 of begin 1650. Op 7 maart 1650 vraagt zijn weduwe bevestiging van de octrooien die haar echtgenoot enkele weken v66r zijn overlijden had verkregen ⁴.

¹ Kleerkooper en Van Stockum, I, blz. 103, II, blz. 1191-1193. — ^a Gemeentearchief Amsterdam, Gildeb. Boekver., blz. 178. —³ Ledeboer, De Boekdrukkers, blz. 17. — ⁴ Minute Octroyen Holland 1606.

De enige prent welke van M.J. Brandt bewaard bleef, is van bijzonder belang, omdat het een typisch voorbeeld is van een 16e-eeuwse stichtelijke kunstprent met latijns onderschrift, die in de 17^e eeuw als volksprent verschijnt met nederlands onderschrift, en in de 18e eeuw zal worden opgenomen in een reeks kinderprenten, i. c. die van de Erven der Wed. J. van Egmont (nr. 116).

M.J. Brants prent „Van de Twee Aenbidders" maakte oorspronkelijk deel uit van een reeks van een zevental stichtelijke prenten uitgegeven door de karthuizermonnik Gaspar Coolhaes, geboren in 1506 te Keulen, die op de leeftijd van vierentwintig jaar was overgegaan tot de hervorming. Deze Coolhaes was van 1574 tot 1581 predikant te Leiden, maar zijn grote verdraagzaamheid bracht hem in conflict met de Calvinisten en hij werd uit de kerk gebannen. Hij is de ontwerper van de uitgever van de bedoelde stichtelijke prenten, waarvan „Die waemchtige en de valsche aenbidderd Godts" de vierde was, en gedateerd is 1591 ¹.

-. -. 1 hsn., 37x24,5 cm, allegorische voorstelling vande ware hemelse en de valse aardse liefde, R.P.K. Holl. Hsnn. n° 12, gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 535.

¹ L.P. Burger jr., Zestiende-eeuwsche Volksprenten, Tijdschrift voor Boek- en Bibliotheekwezen, VIII (1910), afb. 6.

De N.V. Brepols is heden ten dage één der belangrijkste Belgische ondernemingen op het gebied van de druknijverheid. De oorsprong van deze drukkerij gaat terug tot het eind van de 18e eeuw. Pieter Corbeels, de held uit de Boerenkrijg, in december 1798 gevangen genomen in de slag bij Hasselt en in 1799 door de Franse bezetters te Doornik gefusilleerd, was de stichter van dit bedrijf. Pieter Corbeels en Philippus Jacobus Brepols werden beiden geboren te Leuven, de eerste in 1755, de tweede in 1778 ². Corbeels bezat te Leuven een drukkerij en gaf er o.m. gebedenboeken uit ³. Het lijkt niet onwaarschijnlijk dat P.J. Brepols eerst werkzaam was in het Leuvense bedrijf van Corbeels en zijn patroon later vergezelde naar Turnhout, toen deze zich aldaar vestigde in 1796 of vroeger ⁴. De weduwe Corbeels hertrouwde op 28 januari 1801, en van deze datum af heeft P.J. Brepols de zaken vermoedelijk voor eigen rekening voortgezet.

Wanneer is Brepols begonnen met het drukken van volks- en kinderprenten? Het is mogelijk dat Corbeels reeds eerder godsdienstige prenten uitgegeven had, en dat Brepols deze reeks ononderbroken voortgezet heeft. Het begin van de profane reeks is gemakkelijker te dateren, zoals reeds E. van Heurck heeft aangetoond. De prent nummer 2 geeft het verhaal van de slag van Leip-

— ² Cfr. Van Heurck en Boekenoogen, I.P.F., blz. 30. — ³ Gedenkboek N.V. Brepols 1796-1947, blz. 38. — ⁴ E. van Heurck meende dat de drukkerij te Turnhout gesticht was in 1797 (I.P.F.,blz. 132) maar in het hierboven geciteerde Gedenkboek staat tegenover blz. 16 een bekendmaking gereproduceerd, gedrukt „Tot Turnhout, bij P. Corbeels, Boekdrukker en Boekverkooper omtrent de E.E.P.P. Minder-Broeders". Deze bekendmaking bevat een oproep tot het bijwonen van een publieke vergadering van de Municipale Raad, vastgesteld op 15 Primaire van het 5e jaar der republiek (5 december 1796).

zig (1813). Met de profane reeks werd dus een aanvang gemaakt na 1813, wat niet belet dat talrijke gravures uit deze reeks veel ouder zijn. P.J. Brepols had namelijk een partij houtblokken overgenomen uit het fonds van J.H. Le Tellier te Lier. Deze drukker-uitgever overleed op 29 juli 1809, maar zijn bedrijf werd nog enkele jaren voortgezet door zijn weduwe, bijgestaan door haar twee zonen ¹. Nr. 17, Klein Duimpje, uit het fonds Le Tellier, wordt nr. 5 in het fonds Brepols. Talrijke andere prenten uit het fonds Brepols, o. m. de nummers 2, 3, 4, 7, 8, 10, 13, 14, 15, 16, 18, 19, 20, 29 en 31, f hebben dezelfde kenmerken : sobere lijnen, open tekening, dynamische voorstellingen van de personages. Ook de houtblokken van deze prenten zijn vermoedelijk afkomstig van J.H. Te Tellier. P.J. Brepols heeft dit fonds verder opgebouwd en uitgebreid tot ongeveer het midden van de vorige

In 1820 was de dochter van P.J. Brepols gehuwd met J.J. Dierckx, zoon van een rijke textielfabrikant. De schoonzoon overleed in 1843, ongeveer driejaar v66r het overlijden van P.J. Brepols zelf op 3 januari 1845. De weduwe J.J. Dierckx, geboren Antoinette Brepols, zette de zaak voort, bijgestaan door haar zoon Jean Guillaume Dierckx. Deze trad in 1860 in het huwelijk met mejuffer Joséphine Dessauer, vermoedelijk een zuster van de lithograaf Aloys Dessauer, die te AschafFenburg een belangrijke steendrukkerij exploiteerde, welke ook prenten met Nederlandse teksten in de handel bracht. Zes jaar later overleed J.G. Dierckx, en in 1868 hertrouwde de weduwe Dierckx met Arthur Dufour, grootvader van het hoofd der huidige bedrijfsleiders, baron Jean Dufour.

De firma Brepols was veruit de belangrijkste uitgeefster van volks- en kinderprenten in België. Haar activiteit op dit gebied heeft een eeuw geduurd. Het fonds godsdienstige prenten bevatte 83 genummerde en enkele ongenummerde prenten. Het profane fonds omvatte ruim 400 nummers. Maar het meest oorspronkelijke en het meest belangrijke gedeelte van dit fonds volks- en kinder-prenten is tot stand gekomen v66r 1845, dus tijdens het leven van de stichter Philippus Jacobus Brepols. Dit geldt voor bijna het gehele religieuze fonds en voor de eerste 140 nummers van de profane reeks.

Ten tijde van het Verenigd Koninkrijk (1815-1830) beleefde het huis Brepols zijn eerste bloei. Zoals wij reeds gemeld hebben, waren verschillende prenten uit deze periode gewijd aan het Nederlandse koningshuis (nrs. 14 en 33), aan het Nederlandse leger (nrs. 64, 73), aan Nederlandse klederdrachten (nr. 59). Vele andere prenten waren gekopieerd of geïnspireerd op Nederlandse modellen (nrs. 61 en 68, geïnspireerd op gedichten van Van Alphen; nrs. ui, 113, 116, 120, 122Jan de Wasscher e. a.). Ook de historische gebeurtenissen uit deze periode hebben hun stempel gedrukt op de prenten welke P.J. Brepols gedurende deze jaren heeft uitgegeven : De inneming van Moskou (nr. 22), de slag bij Austerlitz (nr. 25), de slag van Wagram (nr. 35), de slag van Jena (nr. 37), de oorlog tussen Frankrijk en Spanje, 1823 (nr. 45), het beleg van Cadix (nr. 46), de moord op de hertog van Berry (nr. 47), de slag van Waterlo (nr. 48), de verdrinking van prins Poniatowski (nr. 51), de oorlog tussen Rusland en Turkije, 1828 (nr. 63). De belangstelling voor de historische gebeurtenissen, in de eerste plaats de veldslagen, had tot gevolg dat meer dan vroeger aandacht werd verleend aan leger en soldaten. In de eerste helft van de ipe eeuw kennen de militaire prenten overal in West-Europa een grote opbloei. Ook de Oostenrijkse tijd komt hier nog bij te pas. De eerste profane prent van Brepols geeft tweeëntwintig afbeeldingen van officieren en manschappen van de Oostenrijkse artillerie, de Oostenrijkse cavallerie en verder van Belgische en Engelse grenadiers; prent nr. 6 brengt in beeld Het Huis van Oostenrijk, met deszelfs bij-

zonderste Krijgshelden. Enkele van deze prenten zijn geïnspireerd op Franse modellen, maar een groter aantal, groter dan E. van Heurck vermoed heeft, zijn navolgingen van Duitse prenten ¹.

Naast de onderwerpen gebonden aan het tijdsverband, zijn de traditionele thema's van de Nederlandse kinderprenten uit het einde der 18e en het begin der ipe eeuw in het fonds Brepols uitstekend vertegenwoordigd. We vinden hier verschillende prenten met kinderspelen, straatroepen, spreekwoorden, ambachten, abc-prenten en dierenprenten; buiten ^£ oude onderwerpen als de Verkeerde Wereld, het Luilekkerland, Uilenspiegel, Jan de Wasser, Cartouche, de Boeren-Kermis en Vastenavond, heeft Brepols ook de nieuwe onderwerpen als Gulliver en Robinson Crusoë in zijn fonds opgenomen. Voegen we bij deze profane reeks de godsdienstige volksprenten door Brepols uitgegeven — de belangrijkste reeks welke op dit gebied in de Nederlanden verschenen is — dan kunnen we ons een gedachte vormen van de betekenis van het oude fonds Brepols. Al deze prenten waren doorgaans goed gedrukt, op mooi en stevig handgeschept papier. Ze waren ook smaakvol gekleurd, soms zeer sober met slechts twee kleuren : geel en roodbruin, meestal met drie kleuren : geel, blauw en roodbruin of geelgroen en roodbruin.

Omstreeks 1845, overlijdensjaar van P.J. Brepols, had het goedkoop machinaal gefabriceerd papier het duurdere maar mooiere handgeschept papier grotendeels vervangen in de produktie van de volks- en kinderprenten. Het machinaal papier luidt de periode in van verval en vervlakking. Er werd geleidelijk minder zorg besteed zowel aan de druk als aan het smaakvol kleuren van de prenten. Deze vervlakking liet zich het meest gevoelen ten tijde van de uitbouw van het fonds.

Tussen de jaren 1840 en 1850 werd door de firma Brepols een belangrijke partij houtblokken overgenomen van de firma Noman en Zoon te Zaltbommel. Deze Hollandse prenten werden in het fonds opgenomen onder de nummers 149 tot 201 (alleen de nrs. 192-194 zijn van andere oorsprong). Op zich zelf waren deze prenten zeker niet onbelangrijk. Vele houtblokken van deze prenten dateren uit de 18e eeuw, enkele zelfs uit de iye eeuw, maar vanzelfsprekend droegen deze prenten er niet toe bij om het eigen karakter van het fonds te bevestigen. De verdere aangroei was even karakterloos. De nummers 202 tot 213 werden samengesteld met oude blokken van bidprentjes. Dan volgen een tiental kopieën van Franse gravures o. a. de vertellingen van Moeder de Gans. Van nummer 227 af gaat het fonds geleidelijk over naar de industriële produktie, en verliest het grotendeels zijn karakter van volkskunst. Ook de traditionele onderwerpen van de kinderprenten worden geleidelijk verlaten. De nummers 227 tot 23 5 zijn dierenprenten en soldatenprenten gedrukt met zinkclichés. De nummers 238 tot 245 zijn terug in hout gegraveerd, maar de laatste acht nummers zijn slaafse kopieën van „Mün-chener Bilderbogen" van Braun en Schneider. Van nummer 246 af werd overgegaan op chromolitho-grafie. De oude ambachtskunst was nu definitief vervangen door een industriële produktie, meestal geïnspireerd door Franse modellen. Maar op technisch gebied waren deze prenten uitstekend verzorgd, zodat de produktie uit de laatste periode op gunstige wijze de vergelijking kan doorstaan met de concurrerende Franse produktie van Epinal. Een lijst van de nieuwe prenten uit deze industriële periode is in dit boek niet opgenomen. Tot aan het nummer 308 zijn ons tweetalige prenten bekend. Vanaf het nummer 322 werden enkel nog eentalige uitgaven gefabriceerd : Frans tot nummer 395. De Nederlandstalige kregen dezelfde nummers voorafgegaan door het cijfer i, en waren dus genummerd van 1322 tot 1395.

¹ Bij prent 82 „Italiaanse Costumen" merken Van Heurck en Boekenoogen (I.P.F. blz. 187) op „bois francais ou d'après prototype francais". Deze gravures zijn echter getrouwe kopieën van „Italienische National-Costume" prent XCVI van Herman K. Barth te München. De oude litho nr. 6 „Ferme-Landhoef" van P.J. Brepols is nauw verwant met het „Bauer-hof", prent nr. 39 van Arnz & C° in Dusseldorf. Het is hoogst waarschijnlijk dat in het fonds van deze uitgevers verschillende prenten te vinden zijn welke als model gediend hebben voor bepaalde prenten van Brepols.

In deze zogenaamde industriële periode werden ook prenten herdrukt uit vroegere periodes. De tekeningen van deze houtgravures werden overgebracht op steen, en het kleuren van de prenten gebeurde niet meer met schablonen maar werd machinaal uitgevoerd. Deze herdrukken worden wel herhaaldelijk vermeld in onderstaande lijst. Ze zijn immers van belang doordat de uitgaven uit de eerste periode vrij zeldzaam zijn en sommige prenten uit de oudste periode slechts bekend zijn door herdrukken uit de tweede of de derde periode. »

De kinderprenten van het huis Brepols hebben een buitengewoon succes gekend. Het aantal miljoenen prenten welke door deze firma gedrukt en verspreid werden, is niet te schatten. Niet alleen in ongeveer alle Vlaamse en Waalse dorpen van België, maar ook tot in de verste hoeken van Nederland werden de prenten van Brepols te koop gesteld. Voor de verspreiding in Nederland heeft het huis Brepols gedurende ongeveer een halve eeuw de medewerking gehad van niet minder dan dertig grossiers. Deze wederverkopers kochten de prenten van de firma Brepols niet grote aantallen en kregen deze bedrukt met hun firmanaam. Zo komt het dat er zoveel prenten van Brepols, vooral uit de eerste periode, bewaard gebleven zijn waarop enkel de naam van een Nederlandse firma vermeld staat. De prenten van Brepols werden in Nederland verspreid op naam van de volgende grossiers : Erven H. Rynders, J.A. Aldag, J.C. Botvis, A. Jacobs, Gebr. Koster & C°, Schalekamp & Van de Grampel, Mindermann & C°, Erven Wijsmulier, allen te Amsterdam; — te Amersfoort : Jacobs & Meyers; — te Bergen op Zoom : J. Verkouteren en D. Pauwels; — te Breda : Van Gullick en Hermans; — te Delft : A. van Alphen; — te Dordrecht : T. Pieren Jz.; — te 's Gravenhage : L. Lazare; — te Maastricht : J.J. Louvrier; — te Leeuwarden : J. Proost; — te Rotterdam : B. Schuuring, J.H.C, van Dooremalen, J.Th. de Brouwer, Gebr. Hendriksen, P.J. Masier, J.C. Neiszen, W. Rycks en J. Valcken; — te Rijswijk : Gebroeders Van Kapel; — te Sneek : F. Holtkamp en E.J. Meyer Hz.; — te Utrecht : W. Van de Weyer; — te Zutphen : W. Hissink.

De prenten van Brepols zijn uitvoerig beschreven en gecommentarieerd in de werken van Van Heurck, voornamelijk in het hier herhaaldelijk geciteerde standaardwerk „Histoire de l'imagerie populaire flamande" (I.P.F.).

De lijst samengesteld door Van Heurck is vrij volledig. Wij hebben deze lijst slechts kunnen aanvullen met zeventien onbekende prenten, waarvan acht godsdienstige, vier litho's en vijf profane prenten.

Brepols godsdienstige reeks in houtsnede: 5-17-23-24-34-36-39-42-43-47-55-64-70-79-82

1. Brep., de prenten gedrukt op geschept papier en voorzien van het adres „Tot Turnhout, bij P.J. Brepols, Boek-drukker" of „Te Turnhout uyt de Fabriek en Boek-drukkerij van P.J. Brepols" of een variant hiervan.

1. B. & D., de prenten gedrukt op geschept papier en voorzien van het adres „Ter Drukkery van Brepols en Dierckx, Zoon".

1. op naam van... (naam van wederverkoper), de prenten uit dezelfde periode gedrukt op naam van een wederverkoper.

2. B. & D., de prenten uit de tweede periode gedrukt op machinaal papier, met de hand gekleurd met schablonen, en bedrukt met het adres „Bij Brepols & Dierckx Zoon, Fabrykanten in gekleurde en gemarmerde papieren", of „Uyt de Fabryk van Brepols & Dierckx, Zoon", of een variant hiervan.

2. met of zonder letter B op naam van... (naam van wederverkoper), de prenten uit dezelfde periode gedrukt op naam van een wederverkoper.

3. B. & D., de herdrukken uit de industriële periode op naam van Brepols & Dierckx zoon, Turnhout.

3. N.V. Brep., de herdrukken uit de industriële periode op naam van „Etablissements Brepols S.A." of „N.V. Brepols".

De datering en toeschrijving aan de graveurs volgens Vansummeren (1996), gebaseerd op de facturering van het houtblok in de archieven van Brepols.

1. Het Mirakuleus Beeld van Onze Lieve Vrouwe te Scherpenheuvel. - Den Godzaligen Huys-zegen. 2 hsnn., 1. Brep., zonder nr., Volksk. Mus. Antw. ; 2. B. & D., nieuwe blokken, tweetalige titel, coll. Waller C 1, coll. BK, e. a.; 3. B. & D., Volksk. Mus. Antw.

1. -. 36 hsnn., afbeeldingen van heiligen, (bidprentjes) 1. Brep., Prentenk. Brussel (later herdrukt in de gewone reeks nr. 202).

2. Het mirakuleus beeld van O.L. V. van Holle. - Den Godzaligen Huys-Zegen. 2 hsnn., 1. Brep. Prentenk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 45).

2. -. 16 hsnn., afbeeldingen van heiligen, (bidprentjes) 1. Brep., Prentenk. Brussel (later herdrukt in de gewone reeks nr. 208).

3. Het Mirakuleus Beeld van Onze Lieve Vrouwe te Kevelaer. - Den Godzaligen Huys-Zegen. 2 hsnn., 1. Brep., z. nr. Prentenk. Brussel, e. a.; 2. B. & D., Prentenk. Brussel.

4. Het Mirakuleus Beeld van onze lieve Vrouwe || Van Der Linden Tot Uden || In 't Land van Ravensteyn.- Den Godzaligen Huys-Zegen. 2 hsnn., 1. Brep., z. nr., coll. Waller C 1 , e. a.; 2. B. & D., Prentenk. Brussel.

6. Het Leven Van Den Heyligen || Rochus, Belyder, || Bezonderen patroon tegen de pest en de besmettelyke ziektens. 1 hsn. in versierde omlijsting, 1. Brep., Prentenk. Brussel, Waller C 1, e. a.; 2. B. & D., Prentenk. Brussel; 2. z. nr., coll. Norge.

7. Litanie ter eeren van den H. Donatus, Martelaer, Beschermer tegen den Donder, Blixetn, Onweder en Tempeesten, 1 hsn. in oml (C.A. Moermans, 1818), 1. Brep., Prentenk. Brussel, Crick; 2. B. & D., met andere tekst, Prentenk. Brussel, Waller C 1.

8. Het leven van den H. Antonius De Padua. 2. B. & D., coll. BK, Prentenk. Brussel.

8. -. 16 hsnn., „bidprentjes" in de gewone reeks als nr. 209, 1. Brep., coll. Waller C 1.

9. Leven van de H. Brigitta, Weduwe, 1 hsn. in vers. omsl., 2. B. & D., coll. BK, Prentenk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, LP.F., blz. 51) 2. z. nr. coll. Norge.

10. My dorst na Uwe Zaligheyd o Menschen (hierop volgen de zes overige kruiswoorden). 3 hsnn.,waarvan de middelste Christus aan het kruis voorstelt, met links een „Korte overdenkinge van het Lyden Christi" waarbij een afbeelding van de goede moordenaar, en rechts het gebed „Tot den gekruysten Jesus, Om te verkrygen eene Zalige dood" met een afbeelding van de slechte moordenaar. Onderaan „vidit" | /L / de Cervajal L.C. te Antwerpen 30 Dec. 1760. 1. Brep., coll. Crick , e. a.; 2. B. & D., met andere, tweetalige titel en teksten, volgens Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 52.

11. De Hemelvaart van de heylige Maegd Maria, Moeder Gods... 3 lijnen, 1 hsn. in oml., 1. Brep., coll. BK, Waller C 1; z. nr. coll. Norge; 2. B. & D., Prentenk. Brussel.

12. Het Stalleken van Bethlehem oft de geboorte Jesu Christi. 1 hsn. in vers. oml. (C.A. Moermans, 1820), 1. Brep., Volksk. Mus. Antw., Waller C 1, z. nr., coll. BK, Prentenk. Brussel, e. a.; 2. B. & D., Prentenk. Brussel.

13. Beeltenis van den vermaerden Boetprediker Pater Ber-nardus. 1 hsn. in oml., 2. B. & D., Prentenk. Brussel.

14. Zeven Groetenissen tot de || H. Moeder Anna. 1 hsn. in oml., 1. Brep., coll. Prentenkab. Brussel, 2. B. & D., Prentenk. Brussel.

15. Den Duyvels Dans. 1 hsn. (C.A. Moermans, 1820), 1. Brep., 2. B. & D., Prentenk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 56).

16. Het leeven en de Dood van den Heyligen Apostel Petrus, 1 hsn. in oml., 1. Brep., coll. BK, Volksk. Mus. Antw.; 2. B. & D. met gewijzigde titel, Prentenk. Brussel, Waller C 1.

18. Leven Van Den Heyligen Paus en Martelaer || Cor-nelius, || Patroon tegen de stuypen, gigtigheden en vallende ziekte, 1 hsn. in oml. 2. B. & D., Prentenk. Brussel, Waller C 1.

19. Het laetste Avondmael dat Christus met zyne Apostelen gehouden, en dat || hy hun de voeten gewasschen heeft, 1 hsn. in vers. oml. (C.A. Moermans, 1820), 1. Brep., Prentenk. Brussel, Waller C 1, e. a.; 1. z.a., coll. Waller C 1 ; 2. B. & D., Prentenk. Brussel, Norge.

20. Trap des Ouderdoms. 1 hsn., 1. Brep., Prentenk. Brussel (gereproduceerd bij Prentenk. Brussel en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 60), coll. BK, Waller C 1, e. a.; 2. z.a., Volksk. Mus. Antw.

21. De Begraeffenis van onzen Zaligmaeker Jesus Christus, 1 hsn. in versierde oml., 1. Brep., z. nr., coll. Waller C 1, Norge; 2. B. & D., nieuwe hsn., Prentenk. Brussel.

22. Trap des Ouderdoms. - Degré des Ages. Zelfde hsn. als nr. 20, 4. B., coll. Deventer Mus.

26. Het Leven van de H. Maeget en Martelaeres || Ca-tharina. 1 hsn. in vers. oml., 1. Brep., met nr. 29, Volksk. Mus. Antw. ; 2. B. & D., Prentenk. Brussel, z. nr., coll. Norge ; met nr. 29 en gewijzigde titel, coll. Waller C 1.

27. Het Leven van den Heyligen || Hubertus, || Die gevierd word den 3 November, 1 hsn. in oml. (C.A. Moermans, 1818), 1. Brep., coll. BK, coll. Waller C 1 , z. nr. Volksk. Mus. Antw.; 2. B. & D. (gereproduceerd bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 64).

28. Het leven van den Heyligen Joseph, bruydegom van de H. Moeder Maria, 1 hsn., 1. Brep., z. nr., coll. BK, Prentenk. Brussel; 2. B. & D., Prentenk. Brussel, Norge.

30. Lam Gods. ges. L. Hendrickx, 1. Brep., coll. BK, Volksk. Mus. Antw., Crick, e. a.; 1. z. nr., Norge; 2. B. & D., Prentenk. Brussel, Waller C 1.

31. De vlugt naer Egypten. 1 hsn. ges. L. Hendrickx, in oml., 1. Brep., coll. BK, coll. Waller C 1, N.O.M., e. a.; 1. z. nr., ; 1. B. & D. Prentenk. Brussel, Norge, e. a.

32. Het leven van de Heylige Moeder Theresia De Jesus. 1 hsn. oml. met tekst, 1. Brep., coll. BK, Volksk. Mus. Antw.

33. De Martelie van de Heylige Maegd Barbara. 1 hsn. in oml., 1. Brep., coll. Waller C 1; 2. B. &D., Prentenk. Brussel .

35. Kort verhael van het miraculeus H. Bloed onzes liefs heere Jesu Christi, Het welk zig eertyds vertoond heeft tot Boxtel... 1 hsn., 2. B. & D., Prentenk. Brussel.

37. Het Leven van den Heyligen Martelaer ]| Georgius. 1 hsn. in oml., 1. Brep., z. nr., ; 2. B. & D., Prentenk. Brussel.

38. Hoe dat Christus is Gekruyst geworden, 1 hsn. in oml., 1. Brep., Volksk. Mus., Waller C 1, z. nr. coll. Norge; 2. B. & D., Volksk. Mus. Antw.

40. Leven van den H. Apostel Paulus. 1 hsn. in vers. oml., 2. B. & D., Prentenk. Brussel.

41. Historie || Van Het Alderheyligste || Sacrament || van Mirakel, 1 hsn. oml. met tekst en legende, 1. Brep., coll. Waller C 1, Atlas v. Stolk, coll. BK; z. nr., Mus. Jubelp. Brussel, e. a.

44. Den Godzaligen Huyszegen || Van den zoeten Naem Jesus, en zijne lieve Heyligen. 1 hsn., met imprima-tur „Vidit Antverpiae 8 Augusty 1755. F.J. Van Petegem Lib. Cens." 1. Brep., ; B. & D., coll. Jubelp. Mus. Brussel, Prentenk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 73).

45. Hoe dat Pilatus Jesus aen de Joden vertoont heeft, zeggende tot hun; Aenziet den Mensch. 1 hsn. ges. A.(lexander) C.(ranendoncq, 1820), „Ecce Homo", 1. Brep., coll. Norge; 2. B. & D., Prentenk. Brussel.

46. Onze Lieve Vrouw van Handel, 1 hsn. in oml., 2. B. & D., Prentenk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 77).

48. Het leven van den Heiligen Nicolaes, Bisschop van Myrrea, in Lycië. Beschermheilige der Kinderen, 1 hsn. in oml., 2. B. & D., Prentenk. Brussel.

49. Roosenkrans || van Maria, || Ingesteld en verkondigt door den heyligen Dominicus. - Le Sacré Rosaire || De la Sainte-Vierge || Institué et publié par saint Dominique. 1 hsn. oml. door 15 kl. hsnn., de rozenkrans van Maria, 1. Brep., Volksk. Mus. Antw. , e. a.; 2. B. & D., Prentenk. Brussel.

50. Het waer afbeeldsel van den Wandelenden || Jood gelyk hy door Brussel trekkende, is || te zien geweest op den 22 April 1674. 1 hsn. in oml. (A.C. Cranendonq, 1822), 1. Brep., coll. Waller C 1, coll. BK;. z. nr., Prentenk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., tegenover blz. 1).

51. Geloofweêrdige en by een vergaederde Beschryving || Der merkweêrdige Voorvallen, Weldaden en Heylige Verrigtingen van zyne doorlugtige Hoogheyd den Vorst || Alexander van Hohenlohe,... 4 lijnen, 1 hsn. in oml. (A.C. Cranendonq, 1822), 1. B., coll. BK; 2. B. & D., coll. Waller C 1.

52. De Geesseling van onzen Zaligmaeker Jesus Christus. 1 hsn. in oml., 1. Brep., coll. Waller C 1, Jubelp. Mus. Brussel, e. a.; 2. B. & D., Prentenk. Brussel.

53. Vermaeninge || Dat men behoort zyn zelven te doen inschryven in het || Broederschap van het heylig Roosen-kransken. 1 hsn. in oml. 1. Brep. coll. Prentenkab. Brussel, Waller C 1, e. a.; 1. z. nr., .

54. Zyne Heyligheyd Pius VIL 1 hsn. (C.A. Moermans, 1820), links van de prent, portret van Paus Pius VII, rechts tweetalige tekst van de „vollen Aflaet gegeven te Mechelen den 12 Junius 1823, J. Firgeur, Vic. Gen."; 1. Brep., z. nr., , e. a.

54. Pius VII... 4 lijnen. - Leon coll. BKII || Benoemd Paus van Roomen den 27 September 1823... 5 lijnen. 2 hsnn. (C.A. Moermans, 1820)waarvan de eerste dezelfde is als deze van vorige prent, 1. Brep., Waller C 1, coll. BK.

56. Litanie van den H. Antonius abt. Zelfde hsnn. als nr. 8; 2. B. & D., Prentenk. Brussel.

57. De geestelyke Loterye en gelukkige haeve voor d'afgestorvene Christene | geloovige Zielen, 1 hsn. oml. met teksten, 1. Brep., Volksk. Mus. Antw., Waller C 1, e. a.; 2. B. & D., Prentenk. Brussel, e. a. (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 83).

58. Het Leven van den Heyligen || Eloy, Bisschop || van Noyon, Patroon der Zilver en andere Smeders. 1 hsn. in vers. oml., 1. Brep., z. nr. coll. Waller C 1 ; 2. B. & D., Prentenk. Brussel.

59. De veertien Statien van onzen || Heere Jesus Christus. 16 hsnn. 2 grote omringd door 16 kleine, in vers. oml., 1. Brep., z. nr. , Norge; z.a., coll. Waller C 1, coll. BK, Prentenk. Brussel; met nr. 56, coll. N.O.M.

60. -. 1 hsn. Christus aan het kruis, omheen het kruis de emblemen van de passie, 1. Brep., met nr. 61, coll. Norge; 2. B. & D., Prentenk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 86).

62. Het leven van den heyligen Rumoldus. 2 hsnn. in oml. 1. Brep., coll. v. Trappen; 2. B. & D., Prentenk. Brussel.

63. Nieuw Liedeken van de deugdryke Palsgraevin || Genoveva, || getrokken uyt een geapprobeérden Historie-boek. || Stemme: Myn hertjen geeft zoo menigen zucht, 1 hsn. in oml. (A.C. Cranendonq, 1827), 1. Brep., met nr. 73 coll. Waller C 1; met gewijzigde titel coll. Waller C 1, Norge.

65. Wonder Kruis te Migné by Poitiers te zien geweest den 17 December 1826. 1 hsn. oml. met tekst (A.C. Cranendonq, 1829), 1. Brep. met nr. 66, ; 2. B. & D., Prentenk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 7.P.F., blz. 89).

66. De Kerstnacht, 1 hsn., 1. Brep., coll. Waller C 1; 2. B. & D., Prentenk. Brussel.

66. -. 18 hsnn., bidprentjes, in de gewone reeks Bre-pols herdrukt als nr. 207, 1. Brep., .

67. Den Calvarie-berg. 1 hsn. in oml., 2. B. & D., Prentenk. Brussel, Jubelp. Mus. Brussel.

68.Jesus-Christus geladen met zyn kruys. 1 hsn., 2. B. & D., Prentenk. Brussel.

69. Eer en lof zy voor eeuwig aen het alderheyligste Sacrament des Autaers. || Loué et adoré soit Ie Tres-Saint-Sacrement de l'Autel a jamais, 1 hsn., 1. Brep., ; 2. B. & D., met gewijzigde titel, Prentenk. Brussel.

71. O.L.F, der Zeven Weeën, 1 hsn. in vers. oml., 2. z.a., Prentenk. Brussel, Crick.

72. De Doop. - Het Vormsel. - Het H. Sacrament des Altaers. - De Biecht. - Het H. Oliesel. - Het Priesterschap. - Het Huwelyk. Reeks van zeven verschillende prenten, elk met 1 hsn. in vers. oml.(J.J. Delanier), 1836), 2. B. & D., Prentenk. Brussel.

72. -. 20 hsnn., bidprentjes, in de gewone reeks herdrukt als nr. 206, 1. Brep., coll. Waller C 1.

73. Heylig Hert van Maria, 1 hsn. in vers. oml., 2. B. & D., coll. Waller C 1, Prentenk. Brussel, e. a.

74. Maria Moeder van Jesus, Troosteres der Bedrukten, Patroonersse der stad Luxemburg, 1 hsn. in vers. oml. (A.C. Cranendonq, 1825, 2. B.&D., Prentenk. Brussel.

75. Heylig Hert van Jesus. - Sacré Coeur de Jésus. 1 hsn. in vers. oml. (A.C. Cranendonq, 1822), 2. B. & D., coll. Waller C 1, Prentenk. Brussel. Volksk. Mus. Antw.

76. Beknopte Levenschets || Van den H. Alphonsus-Maria de Ligouri, || Stichter Der Congregatie Des Allerheyligsten Verlossers, 1 hsn. in vers. oml., 2. B. & D., Prentenk. Brussel.

77. Korte beschrijving || van het leven en de marteldood van de || H. Philomena. 1 hsn. in vers. oml., 2. B. & D., Prentenk. Brussel, .

78. Précis Historiaue || De || Notre Dame De Basse-Wavre. - Beknopte geschiedenis || van || O.L. Vrouw van Neder-Waver. 1 hsn. in vers. oml., 2. B. & D., coll. BK, Prentenk. Brussel, Jubelp. Mus. Brussel.

79. Christus aan het kruis. Men vloekt hier niet. 1 hsn, 2. B. & D., privéverz. Antwerpen.

80. Het Allerheyligste || Aenzigt || van onzen Zalig-maker Jesus-Christus. 1 hsn. in vers. oml., 2. B. & D., coll. Waller C 1 , e. a.

81. O.L. Vrouw van Bystand. 1 hsn. in vers. oml., 2. B. & D., Prentenk. Brussel.

83. Den eersten val vanjesus onder het Kruys. 1 hsn. In vers. oml., 2. B. & D., coll. BK, Prentenk. Brussel.

-. Gevolg van den Dooden-spiegel, door Pater Abraham a Sancta Clara. 35 hsnn. in vers. oml., 1. Brep., Volksk. Mus. Antw., Waller C 1 (gereproduceerd bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 103).

-. Het leven van den heyligen Apostel Jacobus de Meerdere, 1 hsn. In vers, oml. (A.C. Cranendonq, 1820), 1. Brep., coll. BK, coll. Norge.

-. Het leven van den heyligen Apostel || Andreas. 1 hsn. in vers. oml., 1. Brep., Prentenk. Brussel, e. a.

-. Het leven van den Heyligen || Frandscus coll. BKaverius, || Van de Societyd Jesu, Apostel van Indien en Japonien. 1 hsn., 1. Brep., MdM .

-. Litanie tot onze Lieve Vrouwe Van Lauretten. 2 hsnn. omringd met 17 kleine hsnn. in vers. oml. (C.A. Moermans, 1818), 1. Brep., Volksk. Mus. Antw., coll. BK, Ottema; 2. B. & D., Prentenk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 105).

-. Horlogie || van de Passie ||Jesu Christi. 1 hsn., Jesus aan het kruis, zoals afgebeeld op de tweede helft van de prenten 1, 2, 3 en 4, 1. Brep., MdM.

-. Historie van de Verdrukking en Gevangenis van Zyne Heyligheyd || Pius VII. || Paus van Roomen onder de regeering van Napoléon, 1 hsn. in vers. oml., 1. Brep., coll. Waller C 1.

-. Een krachtig kruysgebed ter eere van de vijf wonden van Jesus Christus. 1. B.& D., coll. BK, Volksk. Mus. Antw., coll. BK.

-. De gedachtenisse die men in de H. Kerke houd van alle gelovige Zielen.1. Brep., Stadsarchief Turnhout

-. Kapelle van Kevelaer. De groote kapelle van Kevelaer. Klooster van Kevelaer. 3 afb. in lithografie, met adres: Uyt de steendrukkery van Brepols en Dierckx zoon Gedeponeerd volgens de Wet Volksk. Mus. Antw..

-. Miraculeus beeld van de heylige moede (sic) Gods Maria te München – den Godszaligen huys-zegen. 2 hsnn., coll. BK.

2. Sujets différents. - Verschillende voorwerpen. 6 afb., allerlei taferelen, 1. Brep., .

4. Het Leven van den Heiligen Joseph Bruidegom Van De H. Moeder Gods. 1 afb., Prentenk. Brussel.

6. Ferme. - Landhoef. 1 afb. ges. Glenisson, boerderij met erf waarop vee, put, kruiwagen, slijp-steen enz., Volksk. Mus. Antw.

10. Kinderlijke Vermaken. - Jeux d'enfans. 2 rijen afb., kinderspelen ges. Struys, Volksk. Mus. Antw. (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 12.

16. Garde Royale Bavaroise. - Koninklyke Beyersche Burgerwacht. 3 rijen afb., militairen, volgens Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 319.

Volgens Vansummeren (1996) blijkt uit archiefbronnen dat ook de volgende ongenummerde prenten getekend door Jacquemin in 1832, in lithografie zijn uitgegeven: Animaux nr. 2, Enfants nr. 3, Enfants nr. 6, Costumes Suisses, Tir a l'arc, Huisdieren, Guillaume Teil, Lanciers, Troupes Belges, Proverbes, Degré des Ages, Agrement de l'été, Oiseaux en Chasseurs et grenadiers.

1. -.22 hsnn. (C.A. Moermans, 1820), militairen van verschillende landen, 1. Brep., coll. Waller C 1; op naam Schuuring, ; 1. z.a.Prentenk. Brussel; 2. B., op naam Wijsmuller, ; 2. z.a.verz. BK.

2. Het moedig (bloedig) moord tooneel, by Lypsichs Oorlogs Velden... 2 vss. (Fr. tit.) 20 hsnn., slag bij Leipzig, 1813, 1. Brep., coll. Waller C 1, coll. BK, e. a.; 1. z.a., Prentenk. Brussel, e. a.

3. Pinetti's Kunsten zoo verheven, Ziet gy (hier] in Prent(en) hier herleven. (Fr. tit.) 20 hsnn., kunstenmakers, 1. Brep., coll. Waller C 1; 2. B., Prentenk. Brussel..

4. De verkeerde Wereld. - Le Monde Renversé. 24 hsnn., 1. op naam De Brouwer, coll. Waller C 1; 2. B., Prentenk. Brussel, coll. BK, e. a. (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 115).

5. Leert uyt Duymkens aerdig Leeven... 4 vss. (Fr. tit.) 20 hsnn., verhaal van Klein Duimpje volgens de mondelinge traditie, 1. Brep., coll. Waller C 1 ; 1. z.a., coll. Ottema; 2. B. & D., coll. N.O.M.; 2. B., Prentenk. Brussel, e. a.

6. Het huis van Oostenrijk, met deszelfs bijzonderste Krijgshelden. (Fr. tit.) 4 hsnn., 1. Brep., coll. BK, coll. Ottema; 1. z.a., Prentenk. Brussel; 2. B., Prentenk. Brussel e. a.

7. Het Kinderspel. - Le jeu d'Enfants. 24 hsnn., kinderspelen, 1. Brep., coll. Waller C 1, Prentenk. Brussel, e. a. 1. op naam Proost, coll. N.O.M., 1. z.a., Prentenk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 119); 2. B, coll. BK.

8. Den Verhoren Zoon. - L'enfant prodigue. 20 hsnn., 1. Brep., coll. Waller C 1; 1. z.a., met titel De Verloren Zoon, coll. BK, Prentenk. Brussel; 2. B. Prentenk. Brussel, (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 122), N.O.M. e. a.

9. Musique Militaire. 3 hsnn. (A.C. Cranendonq, 1820), 1. Brep. Prentenk. Brussel, Waller C 1; 2. z.a., coll. N.O.M., Volksk. Mus. Antw.

10. Het lastig straet geschreeuw van Klyne koop-persoonen... 2 vss. (Fr. tit.) 20 hsnn., leurders, 1. Brep. Prentenk. Brussel, Waller C 1, Norge; 2. z.a., Prentenk. Brussel.

11. Pandouren, Croaten, Russen, Turken. (Fr. tit.). 20 hsnn., militairen, 1. Brep., coll. Waller C 1, Norge; 2. z.a., Prentenk. Brussel, N.O.M.

12. Gewoonelijke Spreekwoorden in figuren afgebeeld. || - Proverbes Familiers représentés par des Figures. 20 hsnn., 1. z.a., coll. v. Gijn; 2. B., op naam J.A. Aldag, .

13. Zy moet doch aardig zyn, de Mode van deés dagen. Mits dat de Dieren zelfs die als nu willen dragen. (Fr. tit.). 12 hsnn., spotprent op de mode, 1. Brep., coll. Waller C 1, N.O.M.; 2. B., Prentenk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 125).

14. Zyne Majesteit den Erf-Prins der nederlanden met verscheide Krygs-helden en Soldaten van Europa. (Fr. Titel). 20 hsnn. 1. Brep., coll. BK (afbeelding bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 126).

15. Luy-Lekkerland. - Pays de Cocagne. 20 hsnn. 1. Brep., coll. Ottema ; 1. B. & D., Prentenk. Brussel, Waller C 1; 1. op naam Louvrier. (Zie ook nr. 51).

15. Luilekkerland. - Pays de Cocagne. 20 hsnn., nieuwe hsnn., 2. z.a., Volksk. Mus. Antw., coll. BK ; 3. B. & D., Prentenk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 128); 3. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel.

16. De ce chef d'oeuvre de la nature, Admirez la barroque structure. - Zie weer tot u vermaek deez' nieuwe Prent bereyd: || Leer uyt de Schepsels hier des Scheppers wonderheyd. 20 hsnn., dieren, 1. Brep., coll. Waller C 1; 1. B. & D., Prentenk. Brussel; 1. op naam Proost, coll. Norge; 2. B., coll. BK, (gereproduceerd bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 130).

17. Zie Gulivers geval... 2 vss. (Fr. tit.) 20 hsnn., 1. Brep., coll. Waller C 1, Ottema; 1. op naam Al-dag, ; 1. z.a., Prentenk. Brussel ; 2. B., Prentenk. Brussel; 2. z.a., N.O.M., Volksk. Mus. Antw., e. a.

17. Geschiedenis van Guliver. - Histoire de Guliver. 12 hsnn., 1^e variant, 2. B., Prentenk. Brussel ; 2^e variant, 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw. , e. a.; 3^e variant, 3. B. & D., Prentenk. Brussel.

18. Klaas Kapoen. - Colas Capon. 20 hsnn., 1. Brep., coll. Waller C 1 , e. a.; 1. B. & D., coll. BK, Prentenk. Brussel, N.O.M.; 2. op naam Lazare, ; 2. z.a., coll. BK.

19. Lammen Goedzak. - Le bon Guillaume. 20 hsnn., 1. Brep., coll. Waller C 1, Norge; 1. B. & D., Prentenk. Brussel (gereproduceerd bij Van Heurck en Boekenoogen, J.P.F., blz. 135); 2. B., .

20. De Boere-Kermis word verbééld in dit Beschryf, Tot het vermaek der jeugd en leerzaem Tydverdryf. (Fr. tit.) 8 hsnn., 1. Brep., Prentenk. Brussel, N.O.M.; 2. B., coll. BK, Prentenk. Brussel.

21. Tot onderwys der jeugd bedagt ik deze prent: || Mogt de deugd en vlyt in haer steeds woonen onge-schend. (Fr. tit.) 48 hsnn., kunstenmakers, 2. B., Prentenk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 138), Waller C 1; 2. z.a.verz. BK,; 3. z.a.verz. BK .

22. De inneming en verbranding van Moscou. || La prise et l'indendie de Moscou. 7 hsnn., 1. Brep., coll. Norge; 1. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel; 2. B., coll. BK..

23. Kleyn kinder-spel. - Petit jeu d'enfens. 12 hsnn., kinderspelen, 1. B. & D., coll. N.O.M., Norge, 1. op naam Van Kapel, coll. Waller C 1; 1. z.a., coll. v. Trappen; 2. B., met titel : Het kleine Kinderspel, Prentenk. Brussel; 2. z.a., met titel : Kinderspel. -feux divers, .

23. Vermaeckelyk Mengelmoes. - Agréable Mélange. 30 hsnn., allerlei personages te paard, 1. Brep., coll. N.O.M.

24. Hier ziet gy pronken triumphant, De schoonste Neusen van het Land. (Fr. tit.) 20 hsnn., spotprent op de neuzen, 1. Brep., Prentenk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 140), Volksk. Mus. Antw., Waller C 1.

25. Slag van Austerlits. - Bataille d'Austerlitz. 4 hsnn., 1. Brep., coll. Norge; 1. B. & D., (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen 1.P.F., blz. 141), Prentenk. Brussel; 1. op naam Erven Rynders, .

26. -. 32 hsnn., driekoningenbriefjes, 1. Brep., Prentenk. Brussel, Waller C 1, e. a.; 1. z.a., coll. BK; 1. op naam Proost, coll. N.O.M.;2. B., Prentk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekeneogen, 1.P.F., blz. 142); 2. z.a.

27. Het Groot vermaak der Kinders. (Fr. tit.) 12 hsnn., kinderspelen, 1. Brep., coll. BK, Volksk. Mus. Antw., Waller C 1, e. a.; 1. op naam Proost, coll. v. Gijn; 1. z.a., Prentenk. Brussel; 2. z.a., Prentenk. Brussel.

28. Pruischen Lancier en Cosakken, in gevegt tegen de Fransche wagt. (Fr. tit.) 6 hsnn., 1. Brep., coll. BK, N.O.M. , e. a.; 1. z.a., Volksk. Mus. Antw.; 1. op naam Proost, coll. Waller C 1; 2. B., coll. BK.

29. Ourson, den Wildeman, word Jonkheyd, U, gegeéven: Weést niet aen hem gelyk door ongeregelt Leéven. (Fr. tit.) 20 hsnn., 1. Brep., Norge; 1. B. & D., Prentenk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 146); 2. B. op naam Wijsmuller.

30. Koninklijke Grenadiers. - Grenadiers royaux. 8 hsnn., militairen, 2. z.a., Prentenk. Brussel, met titel : Grenadiers de la garde. - Grenadiers van de garde, coll. BK.

30. Nu wordt u wederom een kinderspel gegeéven', Nochtans een groot verschil aen dat van November zeven. (Fr. tit.) 42 hsnn., kinderspelen, 1. Brep., coll. Waller C 1; 2. B., Prentenk. Brussel.

31. Uile-spiegel. - Thyl-Capon. 20 hsnn., 1. Brep., coll. Waller C 1; 1. B. & D., Prentenk. Brussel, (gereprod. bij Prentenk. Brussel en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 147), N.O.M.; 2. B., met titel : Thyl Uilenspiegel. - L'Espiègle, op naam J. Valken, coll. BK.

32. Jagers te paard. - Chasseurs a cheval. 16 hsnn., 1. B. & D., Prentenk. Brussel, Waller C 1; 2. z.a., Volksk. Mus. Antw.; 3. z.a., coll. BK.

33. Den Koning der Nederlanden, met zyne Bezonderste Krygs-helden. (Fr. tit.) 16 hsnn., 1. Brep.; onderschriften gewijzigd, bij 2de plaatje Willem III in plaats van Willem II, 2. B., Prentenk. Brussel ; Frederik Hendrik in plaats van Willem III, 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw., e. a.

34. -. 16 hsnn., militairen, 1. Brep., coll. Ottema ; 1. z.a., coll. BK; 2. op naam Aldag.

34. De oorlog is een twist... 4 regels. (Fr. tit.) 16 hsnn., militairen, 1. z.a., coll. Waller C 1, Prentenk. Brussel; 1. op naam Wijsmulier, coll. N.O.M.; 2. z.a., .

35. Slag van Wagram. - Bataille de Wagram. 12 hsnn., 1. Brep., coll. Waller C 1 , 1. z.a., coll. Z.; 1. op naam Mindermann, Prentenk. Brussel; 2. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel, Volksk. Mus. Antw.

36. Stielen en Ambachten. - Arts et Métiers. 20 hsnn., beroepen en ambachten, 1. Brep., coll. Waller C 1, N.O.M.; 1. z.a.verz. BK, N.O.M.; 2. B., Prentenk. Brussel ; 3. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel, e. a.

37. Slag van Jena. - Bataille de Jena. 4 hsnn. (C.A. Moermans, 1822), 1. Brep., Prentenk. Brussel, N.O.M., e. a.; 2. B., coll. BK; z.a., Prentenk. Brussel.

38. Marche de la Cavalerie. - Togt der Ruitery. 16 hsnn. (C.A. Moermans, 1822), 1. Brep., coll. Waller C 1, Norge, coll. BK; 1. z.a.Prentenk. Brussel.

39. Engelsche Koninklyke Husaeren. - Hussards du Roi d'Angleterre. 2 hsnn. (C.A. Moermans, 1822), officier, trompetter en zes soldaten, 1. Brep., coll. Waller C 1 , 1. z.a., coll. BK, met nr. 49, Prentenk. Brussel.

40. Krygsmans daeden door Russchen en Turken. (Fr. tit.) 4 hsnn. (C.A. Moermans, 1822), 1. Brep., Prentenk. Brussel , e. a.; 2. B., Prentenk. Brussel.

41. Ziet hier, tot uw vermaek dee'z Kinder-Spreeken vloeyen, || Welke zy overal met vlytigheyd uit-stroeyen. 30 hsnn. (C.A. Moermans, 1822), spreekwoorden en gezegden, 1. Brep., coll. Waller C 1, N.O.M.; 1. op naam Wijsmulier, ; 2. B., coll. BK, Prentenk. Brussel (gereproduceerd bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 154).

42. Land-beschryf-kundig Nieuw-jaar, of zeden en gewoonten van de voornaamste volken der wereld. (Fr. tit.) 16 hsnn. (A.C. Cranendonq, 1822), klederdrachten van verschillende volkeren, 1. Brep., coll. BK, Prentenk. Brussel, N.O.M.; 1. op naam Aldag, coll. Waller C 1 ; 2. B., coll. BK, Volksk. Mus. Antw. ; 2. z.a., coll. Z.

43. Den Vasten Avond. - Le Carnaval. 10 hsnn. (C.A. Moermans, 1823), personages in achttiende-eeuwse klederdracht, gekarikaturiseerd voorgesteld, 1. Brep., Prentenk. Brussel, Waller C 1, e. a.; 1. z.a., coll. N.O.M.

44. -. 6 hsnn. (A.C. Cranendonq, 1823), Koninklijke Beyerse grenadiers, Russische grenadiers en Oostenrijks voetvolk, 1. op naam Holtkamp, ; 2. met titel Oostenrijksch Beijersch en Russisch voetvolk (Fr. tit.), coll. BK, Volksk. Mus. Antw., Prentenk. Brussel, Waller C 1, e. a.

45. Oorlog tusschen Vrankryk || en Spanjen in 't jaar 1823. (Fr. tit.) 15 hsnn. (A.C. Cranendonq, 1823), 1. Brep., coll. Waller C 1 , e. a.; 1. z.a.Volksk. Mus. Antw. 1. op naam Rynders, ; 2. z.a., Prentenk. Brussel.

46. In 1823. || Cadix word nauw belegt door 't Fransche leger-magt. || Den Spanjaerd d'uytval waegt by 't Maenlicht in den nagt. (Fr. tit.) 1 hsn., 1. Brep., coll. Waller C 1 ; 1. z.a., coll. Fries Gen.; 1. op naam Proost, coll. BK, op naam Mindermann coll. Boekenoogen (gereprod. bij Van Heurck en Boeken-oogen, 1.P.F., blz. 158).

47. La Mort|| Du Duc de Berry. Assassiné a Paris Ie 13 Février 1820. - De Dood van den || Hertog van Berry, || Vermoord te Parys den 13 Februari 1820. 6 hsnn., 1. Brep., Prentenk. Brussel, v. Gijn, op naam Rynders, coll. Waller C 1; 1. z.a. coll. BK; 2. z.a., Volksk. Mus. Antw., e. a.; 2. B., coll. BK.

48. Slag van Waterloo. - Bataille de Waterloo. 6 hsnn., 1. Brep., coll. BK, Waller C 1, De Waag, e. a.; 1. op naam Rynders, Prentenk. Brussel; 1. z.a., ; 2. B.m, coll. BK; 2. z.a., Volksk. Mus. Antw.

49. Reis van de Dogter van den Uitgebannen. (Fr. tit.) 8 hsnn., vier taferelen van de reis van het meisje dat voor haar vader genade gaat afsmeken bij de tsaar, en vier verschillende militaire taferelen. 8 hsnn., 1. Brep., Prentenk. Brussel, Waller C 1; 1. op naam Proost, ; 2. z.a., met titel Leert, Kindren ... 2 vss., Volksk. Mus. Antw.

50. De Toover-Fluyt Jn Onderscheide Kleedsels. (Fr. tit.) 9 hsnn., op 3 rijen, toneelpersonages uit de opera „Die Zauberflöte" van Mozart, 1. Brep., Prentenk. Brussel ; 1. z.a., coll. Norge; 1. op naam Rynders, coll. Waller C 1;

51. Veldslagen, waar dat Mars zyn felle woed' kwam koelen, || En menig grooten Held, den schicht der dood deed' voelen... 4 vss. (Fr. tit.) 9 hsnn., dood van prins Poniatowski, 1. op naam Proost, Prentenk. Brussel, Waller C 2; 1. op naam Mindermann en zonder nr. verz., Norge, 1. op naam Rynders met foutief nr. 15, ; 2. z.a., coll. BK, op naam Neiszen, coll. gemeentearchief Rotterdam.

52. Het nieuw Arlequin-spel. (Fr. tit.) 1 hsn. (C.A. Moermans, 1827), 1. Brep., ook met nr. 55, Prentenk. Brussel; 1. op naam Wijsmuller, coll. Waller C 2; 2. z.a., Volksk. Mus. Antw.; 2. z.a., andere hsnn., coll. BK, Prentenk. Brussel; 3. B. & D., Prentenk. Brussel, Deventer Mus; 3. N.V. Brep., Volksk. Mus. Antw., e. a.

52. Manneken-Pis || Den oudsten Borger der stad Brussel, || in zyne groote kleeding. || Hei Joppa Signorken. 2 hsnn., 1. Brep., Prentenk. Brussel, Waller C 1, e. a.; 2. B., coll. Norge; 2. B, met nr. 193, Prentenk. Brussel.

53. Afbeeldsels der jonkheid. - Tableau de lajeunesse. 9 hsnn. (A.C. Cranendonq, 1825, kinderspelen en bezigheden, 1. Brep., Prentenk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 165); 1. z.a., coll. BK; 2. z.a., coll. BK.

54. Het is zoo als men zegt, - Een spreekwoord is wel regt... 4 vss. (Fr. tit.) 30 hsnn. (A.C. Cranendonq, 1825), 1. op naam Proost, coll. BK,; 1. op naam Mindermann, coll. Waller C 2, N.O.M.; 1. z.a., coll. BK; 2. z.a.., coll. BK, Prentenk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 166).

55. Kluchtige gesteltenissen en Dieren. (Fr. tit.) 24 hsnn. (A.C. Cranendonq, 1825), koddige taferelen en afbeeldingen van dieren, 1. op naam Schalekamp, coll. Norge; 1. op naam Holtkamp en met nr. 57, coll. Waller C 2; 2. B., Prentenk. Brussel ; 2. z.a., coll. BK, Deventer Mus, Volksk. Mus. Antw.

56. Laat, lieve kinderen laat, de moordlust en bedryven, || Van dezen grooten schurk, in uw geheugen bïyven... 4 vss. (Fr. tit.). 20 hsnn. (A.C. Cranendonq, 1826), leven van Cartouche, 1. Brep., coll. Norge; 1. op naam Rynders, coll. Waller C 2, 2. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel (gerepr. bij Van Heurck en Boekenoogen, LP.F., blz. 168); 2. B., Volksk. Mus. Antw.; 3. B. & D., Prentenk. Brussel, De Deventer Mus; 3. B., coll. BK, Volksk. Mus. Antw.

57. Garde impériale Turque. - Keizerlijke wagt der Turken. 3 rijen hsnn. (A.C. Cranendonq, 1826), militairen, 1. Brep., coll. Waller C 2; 1. B. & D., ; 1. op naam Schalekamp, Prentenk. Brussel; 1. z.a., coll. BK, coll. Crick; 2. z.a., coll. BK.

58. Grenadiers Suisses. - Switsersche Grenadiers. 5 hsnn. op 1 rij (A.C. Cranendonq, 1826), militairen, 1. Brep., coll. Waller C 2 ; 1. op naam Schalekamp & v. d. Grampel, Prentenk. Brussel; 1. z.a., coll. BK; 2. B., Volksk. Mus. Antw. .

59. De Kleederen der Nederlanden || Verschillen veel in iedre stand... 4 vss. (Fr. tit.) 20 hsnn., Hollandse klederdrachten, 1. Brep., coll. BK, met foutief nr. 72 ; 1. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel; 1. op naam Schalekamp & v. d. Grampel, coll. Waller C 2 ; 2. z.a., Volksk. Mus. Antw., Prentenk. Brussel; 2. op naam Aldag, ; 3. z.a., coll. BK, Volksk. Mus., Antw.

60. -. 25 hsnn. (A.C. Cranendonq, 1828), allerlei dieren, 1. z.a., met titel : Dieren A.B.C. - Histoire naturelle alphabétique, 1. op naam Rynders coll. Waller C 2; 2. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel, Folkl. Mus., e. a.

61. Door liefde gedrongen, besteê ik deze plaat ten dienste der jeugd... 2 vss., 15 hsnn. (A.C. Cranendonq, 1828), spelen en bezigheden, met versjes van Van Alphen, 1. z.a., coll. BK, coll. Norge; 1. op naam Rynders, Prentenk. Brussel; 2. B, coll. BK. 2. z.a., coll. BK; 2. op naam A. Jacobs, ; 3. B. & D., coll. Waller C 2; 3. z.a., Volksk. Mus. Antw., e. a.

62. Nieuw Letterspel voor Kleine Kinderen. 25 hsnn. (A.C. Cranendonq, 1829), alfabet met dieren, en versjes van Van Alphen, 1. op naam Rynders, coll. Waller C 2 ; 1. z.a., coll. BK ; met Franse ondertitel : Nouveau jeu d'alphabet pour les Enfants, 2. B., coll. BK, coll. Norge; 2. z.a., Volksk. Mus. Antw., Prentenk. Brussel; met titel Nieuw Letterspel voor kleine Kinderen || Nouveau jeu d'animaux pour les petits enfans, 2. z.a., coll. N.O.M.; 3. B. &D., Prentenk. Brussel, Waller C 2, e. a.

63. Oorlog tusschen Rusland en Turkijen in 1828. (Fr. tit.) 15 hsnn.(A.C. Cranendonq, 1928), 1. Brep., (C.A. Moermanset nr. 64), coll. Waller C 2 , e. a.; 1. B. & D., Prentenk. Brussel; 1. B., coll. BK; 2. B., coll. BK.

64. Schutterij der Nederlanden. - Garde-nationale des Pays-Bas. 3 rijen hsnn. (A.C. Cranendonq, 1829), 21 soldaten, 1. Brep., coll. Waller C 2; 1. op naam Rynders, Volksk. Mus. Antw., 2. z.a., coll. BK.

65. Huisselijke Bedrijven. - Ouvrages Domestiques. 6 hsnn. (A.C. Cranendonq, 1829), vrouwelijke bezigheden, 1. Brep., Prentenk. Brussel, 1. op naam Rynders, coll. Waller C 2; 2. B., coll. Norge.

66. Verlustig u, o Jeugd! deez' Natiën te bekijken... 4 vss. 9 hsnn., typen van verschillende volkeren, 1. Brep., coll. BK, coll. v. Trappen; 1. z.a., Prentenk. Brussel, Norge; 2. B., .

67. Trommelslagers van de koninklijke garde. (Fr. tit.) 4 hsnn., militairen, 2. B., Prentenk. Brussel; 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw., Waller C 2. (C.A. Moermansoderne afdruk bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., tussen blz. 176-177.)

68. Aanmaning tot de jeugd. (Fr. tit.) 15 hsnn., allerlei personages en bezigheden, 1. z.a., Prentenk. Brussel; 1. op naam Schalekamp, coll. Waller C 2; 2. B., Prentenk. Brussel; 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw. .

69. Afbeelding van Vogels. Dieren enz. te dienste der Jeugd. (Fr. tit.) 17 hsnn., 2. B., Prentenk. Brussel.

70. Natuurlijke Historie. - Histoire Naturelle. 18 hsnn., 2. B., Prentenk. Brussel.

71. Leert uit Duimkens aardig leven, ('t geen wij u in prent hier geven:}... 4 vss. 20 hsnn. (A.C. Cranendonq, 1829), verhaal van Klein Duimpje volgens de mondelinge traditie, 1. Brep., coll. Norge; 1. op naam Rynders coll. Waller C 2; 2. B., Prentenk. Brussel; 2. op naam Aldag, coll. N.O.M.; 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw., Deventer Mus; 3. B. & D., Prentenk. Brussel; 3. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw.

72. Crédit est mort, les mauvais Payeurs l'ont tué. 1 hsn. (C.A. Moermans, 1830), 1. Brep. coll. Norge (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 179), met nr. 73 coll. Waller C 2; 1. op naam Rynders, Prentenk. Brussel; 2. B. & D.; 2. z.a., Prentenk. Brussel.

73. Troepen der Nederlanden. - Troupes des Pays Bas. 12 hsnn. (A.C. Cranendonq, 1830), militairen, 2. z.a., Prentenk. Brussel .

74. Neemt kinders die dit leest, aandacht op deze men-schen || En ziet of zulk een staat U wel zou zijn naar wenschen... 4 vss., (Fr. tit.) 6 hsnn., taferelen betreffende ontslagen militairen, 1. op naam Verkouteren coll. N.O.M.

75. Paardevolk in verscheidene oefeningen. (Fr. tit.) 12 hsnn., militairen, 1. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw.; 2. B., Prentenk. Brussel ; 2. z.a., coll. BK.

76. Krygsbedryven. - Exploits Militaires. 8 hsnn., militairen, 1. Brep., Prentenk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 183); 2. B., Prentenk. Brussel.

77. Godefried en zijne Familie. 4 hsnn., 1. Brep., ; 1. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw.; 2. z.a., Prentenk. Brussel, Norge.

78. Het Roverleven. 6 hsnn., taferelen uit het leven van een rover, 1. Brep., coll. N.O.M.; 2. z.a., Prentenk. Brussel, Waller C 2, e. a.

79. Het buitenleven. 6 hsnn., landleven, 1. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel , e. a.; 2. z.a., met Nederl. en Franse tekst, Prentenk. Brussel.

80. De buiten kermis. 16 hsnn. (A.C. Cranendonq, 1832), kermistaferelen, 1. z.a., coll. bibl. Berlijn (naar van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 186); 1. op naam Wijsmuller, coll. Waller C 2; 2. B., met titel : De buitenkermis. - Les Saltimbanques, Prentenk. Brussel; 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw.

81. Modes. 16 hsn., kledij van de heren, 1. op naam Rynders, Prentenk. Brussel, 2. z.a.Prentenk. Brussel.

82. Costumes Italiens. - Italiaansche Costumen. 16 hsnn., beroepen, 1. Brep., coll. BK, Prentenk. Brussel; 1. z.a., coll. Norge.

83. Onderscheyde Voorwerpen. - Sujets differens. 6 hsnn., 1. Brep., coll. Norge; 2. z.a., Prentenk. Brussel..

84. Land- en Water-dieren. (Fr. tit.) 8 hsnn., dieren, 2. B., Prentenk. Brussel.

85. Het Huys-houden. - Le Ménage. 12 hsnn., 1. op naam Rynders, coll. Waller C 2 e. a.; 2. B., Prentenk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 188); 2. z.a., coll. BK.

87. Soldaten op Bivouac. - Soldats au Bivouac. 9 hsnn., militairen, 1. op naam J. Proost, coll. Fries Genootsch.; 2. B., Prentenk. Brussel; 2. z.a., coll. BK.

88. Leger in aentogt. - Armee en marche. 5 hsnn., 34 soldaten en 3 kanonnen, 2. B., Prentenk. Brussel.

89. -. 4 hsnn., landleven, 1. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel; met titel : Schetsen uit het landmansleven. - Scènes de la vie champétre. 2. B., Prentenk. Brussel, Norge.

90. -. 4 hsnn., verschillende taferelen, 1. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel, Volksk. Mus. Antw.; 1. op naam Jacobs & Meyers, ; z. B., Prentenk. Brussel, Waller C 2.

91. -. 4 hsnn., verschillende taferelen, 1. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel ; 2. B., Prentenk. Brussel.

93. — . 17 hsnn. taferelen uit het soldatenleven, tweetalige onderschriften. Op naam Gebr. van Kapel te Ryswijck. Coll. y.

94. Les douze mois de l'année. - De twaelf maenden van het jaer. 12 hsnn. (A.C. Cranendonq, 1832), 1. op naam Wijsmuller, coll. Waller C 2; 2. B., coll. Fries Gen.; met Ned. titel vooraan, 2. z.a., Volksk. Mus. Antw. , e. a.

95. Artillerie Fran^aise. - Fransche Artillery. 2 hsnn., kanon en kar met batterij, 1. Brep., Prentenk. Brussel; 1. z.a. MdM; 2. B., coll. Waller C 2; 2. z.a., Prentenk. Brussel, e. a.

96. De jong getrouwde. - La jeune mariée. 3 hsnn., dorpshuwelijk en kermisvertoningen, 1. z.a., coll. Norge, 2. z.a., Prentenk. Brussel ; met tweede titel : Marktvertooningen. - Parades et Foires, coll. BK.

97. Costumes des Gardes nationaux. - Kleeding der nationale Wagten. 8 hsnn., militairen, 1. B. & D., ; met titel : Uniformes des Gardes nationaux en Frame. - Kleeding der nationale Garde in Frankryk, 2. z.a., coll. BK, coll. Waller C 2 ; 3. B., Prentenk. Brussel.

98. Dragons (Bavarois). - (Beyersche) Dragonders. 12 hsnn., 2. B., Prentenk. Brussel; 2. z.a., coll. Waller C 2, met Nederl. titel vooraan, coll. BK, Volksk. Mus. Antw.

99. Divertissemens du Carnaval. - Vastenavondsche Vermaken. 3 rijen hsnn., stoet met de vette os, prins Karnaval en „vastenavondlykstatie", 1. z.a., coll. Norge, Z.; 1. op naam Masier, Prentenk. Brussel, op naam Rynders, coll. Waller C 2; 2. B. op naam Wijsmuller; 2. z.a., coll. BK.

100. -. 32 hsnn., driekoningenbriefjes, 2. z.a., coll. BK, coll. Waller C 2, Folkl. Mus., e. a.; 3. B. & D., Volksk. Mus. Antw.; 3. z.a., Prentenk. Brussel.

101. Costumes Francais.-Fransche Kleeding. 1 hsn., 1. op naam Holtkamp, coll. Waller C 2; 2. B., Prentenk. Brussel, Deventer Mus, ook met titel: Monstering van Fransche ruitery. - Uniformes de la Cavalerie Française, 2. B. op naam Wijsmuller.

102. Sapeurs et Tambours Francais. - Franse Sapeurs en Tamboers. 18 hsnn., militairen, 1. z.a., ; 2. B., Prentenk. Brussel; 2. z.a., Volksk. Mus. Antw., Waller C 2.

103. Togt der infanterie. - Infanterie en marche. 24 hsnn., militairen, 2. B., Prentenk. Brussel; 2. z.a., coll. Waller C 2, ook met titel : Militaires Français; 3. B., Prentenk. Brussel.

104. Troupes de Ligne. - Linie Troepen. 15 hsnn., militairen, 1. op naam Mindermann, ; 2. B., Prentenk. Brussel, met titel : Fransch Linie Voetvolk. - Infanterie de Ligne Fran^aise, 2 z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw., Waller C 2, op naam Aldag, coll. Norge.

105. Militaire Excercitie. (Fr. tit.) 40 hsnn., militairen, 2. B., coll. BK, coll. Waller C 2, Volksk. Mus. Antw.

106. Les Quatre grandes Puissances de l'Europe. - De vier groote Mogendheden van Europa. 12 hsnn. op 3 rijen, Russische, Franse en Oostenrijkse generaals, 1. B. & D., Prentenk. Brussel, Waller C 2, e. a.; 2. z.a., met titel : Troepen der vier groote Mogendheden van Europa. (Fr. tit.) coll. BK, Volksk. Mus. Antw., Deventer Mus, e. a.

107. La danse sur la Corde. - De dans op de koord. 20 hsnn., kunstenmakers, 1. z.a., coll. Waller C 2; 2. B., Prentenk. Brussel, Volksk. Mus. Antw.; 2. z.a., coll. BK.

108. Russische Cavalerie. - Cavalerie Russe. 16 hsnn., militairen, 1. z.a., coll. Norge; 2. B., met titel : Cavalerie Russe, Prentenk. Brussel; 2. B., op naam Lazare, ; 2. z.a., coll. BK, coll. Waller C 2.

109. Costumes de Paris. - Parysche costumen. 9 hsnn. op 2 rijen (A.C. Cranendonq, 1832), verschillende taferelen, 1. z.a., coll. Waller C 2; 2. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel.

110. Het spel der jonge juffrouwen. - Le jeu des jeunes demoiselles. 14 hsnn. op 3 rijen, spelen en bezigheden, 1. Brep., met nr. 101, Prentenk. Brussel; 1. z.a., Prentenk. Brussel, Waller C 2, e. a.; 1. op naam Aldag, ; 2. B., met titel : Meisjes-spelen (Fr. tit.) coll. BK, op naam Wijsmuller, Volksk. Mus. Antw.

111. Prentgeschenk voor de Jeugd, om de A B C al spellende te leeren. (Fr. tit.) 25 hsnn., alfabet met deugden en ondeugden van de jeugd, 1. Brep., coll. N.O.M., Norge; 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus., Waller C 2, e. a.

112. Le beau genre. - Het fraey geslagt. 16 hsnn. (J.J. Delanier, 1834), lotgevallen van Mayeux, 1. z.a., coll. Bibl. Berlijn, 2. B. & D., coll. Z.; 2. z.a., coll. Waller C 2, Norge; 2. op naam Aldag, ; met titel : Aventures de Mayeux. - Lotgevallen van een Bultenaar, 2. B., Prentenk. Brussel, Deventer Mus.

113. Opdragt aan de Jonge en Leerzame Jeugd. 16 hsnn., rekenles, 1. B. & D., coll. Norge; 1. op naam Rynders, met jaartal 1835 in laatste hsn., Prentenk. Brussel, Waller C 2 ; 2. B. & D., met jaartal 1840, coll. Z.; 2. B., coll. Waller C 2; 2. z.a., met jaartallen 1840, 1857, coll. BK, 1874, (gereproduceerd bij Van Heurck en Boeken-oogen, 1.P.F., blz. 204), 1885, 1889, Volksk. Mus.

114. Domino en kaartspel. -Jeu de domino et de cartes. 60 hsnn. dominospel 28 hsnn., kaartspel 32 hsnn. (J.J. Delanier, 1835), 1. z.a., Prentenk. Brussel; 2. B., coll. Waller C 2, Deventer Mus, e. a.; 2. z.a., coll. BK.

115. Verscheyde vogels. - Différens Oiseaux. 72 omlijste hsnn. (J.J. Delanier, 1836), 1. B. & D., Prentenk. Brussel, Waller C 2, e. a.; 2. B. & D., coll. Z.; 2. B., ; 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw., Deventer Mus, e. a.

115. 72 Verscheidene Vogels. - 72 Différents Oiseaux. 72 hsnn. zonder omlijsting, 3. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw.

116. -. 36 hsnn. (J.J. Delanier, 1836), floskaartjes, 1. z.a., Prentenk. Brussel, Waller C 2, e. a.; 1. op naam Aldag, ; 2. z.a.met titel : Deez prente strekke U, lieve jeugd, || Tot tijdverdrijf... 4 vss., en in de 6e hsnn. „Abdisse" in plaats van „Bisschopsvrouw" coll. BK, Prentenk. Brussel. (Afdruk van de oorspr. houtblokken, bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 207-210); 2. B. Prentenk. Brussel.

117. De yzeren spoorweg. - Le Chemin de Fer. 12 hsnn. op 4 rijen, 1. B. & D., coll. Norge; 1. z.a., Prentenk. Brussel, Waller C 2; met tweetalige titel, 2. B. op naam Aldag, ; 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw. e. a.

118. Tooneel Kleedsels. - Galerie theatrale. 24 hsnn., toneelpersonages, 1. z.a., coll. Norge; 2. op naam Louvrier, ; 2. B. & D., coll. BK; 2. z.a., Prentenk. Brussel, Volksk. Mus. Antw.

119. Leert, Kindren! door deez' prent of prijs! || De lees-kunst, naar de dichtren wijz'. (Fr. tit.). 12 hsnn., spelen en bezigheden, 2. B., coll. BK; 2. z.a., Prentenk. Brussel, Volksk. Mus. Antw. e. a.; 2. op naam Lazare, coll. Waller C 2.

120. Als gy o lieve jeugd! Uw lessen hebt geleerd, || Dan zij deez' prent het loon, waarmee gij wordt vereerd. (Fr. tit.) 20 hsnn., spelen en bezigheden, 1. B. & D., Prentenk. Brussel, Waller C 2; 1. z.a.; 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw. , e. a.

121. Wilt gij van mij wat huisraad koopen? || Zoo behoeft g' bij geen buur te loopen! (Fr. tit.) 48 hsnn., huisraad, 2. B. & D., coll. Waller C 2; 2. B., ; 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw.

121. Huisgerief. - Ustensiles de Ménage. 48 nieuwe hsnn., 3. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw., Prentenk. Brussel, e. a.

122. Bij 't achtenveertigtal van deez verscheidenheden, || Kunt gij uw tijd met vreugd en leerzaamheid besteden. (Fr. tit.) 48 hsnn., allerlei personages, dieren en bezigheden, 1. z.a., Prentenk. Brussel ; 2. B. & D.; 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw., Deventer Mus, e. a.

122.72 Verscheidenheden. - 72 Sujets Divers. 80 hsnn., allerlei voorwerpen en dieren, 3. z.a., coll. BK, Waller C 2, Volksk. Mus. Antw., e. a.

122. 80 Verscheidenheden. - 80 Sujets divers, litho, 3. B. & D., coll. Waller C 2 , e. a.

123. Jan De Wasscher. - Jean le Buandier. 24 hsnn., 2. B. & D., coll. Z.; met gewijzigde Franse titel : Jean-Fait-Tout, 2. B., ; 2. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel, Waller C 2, Volksk. Mus. Antw. e. a.

124. Ziet, Kinderen! wat nu is geschied, || Van de Wasscher met zijn Griet... 4 vss_. (Fr. tit.) 24 hsnn., de historie van Jan de Wasscher, voorgesteld met apen, 1. op naam Rynders, ; 2. B. & D., coll. Z.; 2. B., Prentenk. Brussel, Waller C 2; 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw., Norge; 2. op naam Pieren, ; 3. z.a., met nieuwe hsnn., coll. Z., e. a. (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, LP.F., blz. 226).

125. Kinderschrik. - Croquemitaine. 12 hsnn. (J.J. Delanier, 1838), 1. op naam Rynders, Prentenk. Brussel, Waller C 2; 2. B. & D., coll. Z.; 2. B., coll. BK, Prentenk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 227); 2. z.a., .

125. Kinderschrik. - Croquemitaine. 12 nieuwe hsnn., 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw.; 3. z.a., Deventer Mus.

126. Groote muziek en zang van beroemde muziekanten. (Fr. tit.) 16 hsnn. koddige personages met muziekinstrumenten, 1. z.a.verz. N.O.M.; 2. B. & D., coll. BK, Waller C 2, N.O.M.; 2. z.a., Volksk. Mus. Antw. ; 3. B. & D., coll. BK, Prentenk. Brussel; 3. z.a., Volksk. Mus. Antw., e. a.

127. Men geeft van tyd tot tyd een print, tot looon en onderwys aen het brave kind. (Fr. tit.) 15 hsnn., kunstenmakers en militairen, 1. B. & D., coll. Waller C 2, Norge; 2. B., Prentenk. Brussel.

128. Mouvements militaires. - Militaire Bewegingen. 8 rijen soldaten, 1. B. & D., ; met titel : Galerie Militaire. - Militaire Manoeuvres, 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw., Waller C 2, e. a.; met titel : Krygsoefeningen. - Militaire Manoeuvres, 3. z.a., coll. BK, e. a.

129. Nieuwe straetgeroepen. 48 hsnn., leurders, 1. B. & D., Prentenk. Brussel, Waller C 2, N.O.M.; 1. op naam Rynders, ; met gewijzigde titel : Nieuwe Straatgeroepen. - Divers Commerfants Ambulants. 2, z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw. (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, LP.F., blz. 233).

130. Allerley beeltenissen. 80 hsnn. (J.J. Delanier, 1839), allerlei personages en voorstellingen, 1. Brep., coll. Norge; niet titel : Om van een tachtigtal... 2 vss. (Fr. tit.) 1. op naam Wijsmulier, coll. Waller C 2; 1. B&D, coll. BK; 2. B., Prentenk. Brussel; 2. z.a., met titel : Allerlei beeltenissen. - Sujets divers, coll. BK; 2. op naam Aldag, ; 3. B., Deventer Mus.

131. Kinderoefeningen. 48 hsnn., spelen en bezigheden, 1. B. & D., coll. BK, Prentenk. Brussel, Waller C 2, e. a.; 1. z.a., coll. N.O.M.; 2. z.a.met titel : Kinderoefeningen. - Récréations de la jeunesse, Volksk. Mus. Antw., Waller C 2, e. a. (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 235).

132. -. 7 hsnn., dieren en exotische vruchten, 2. B., Prentenk. Brussel, 3. B., Prentenk. Brussel.

134. Het Gebed des Heeren. - L'Oraison Dominicale. 8 hsnn., 2. z.a., Prentenk. Brussel, Volksk. Mus. Antw., e. a.; 2. op naam Aldag.

135. Militaire A.B.C. - Alphabet militaire. 24 hsnn., A. Adjudant, 2. B., ; 2. B. op naam Aldag, ; 2. z.a., coll. Waller C 2, Volksk. Mus. Antw., e. a.

136. Geschiedenis van Robinson-Crusoé. (Fr. tit.) 12 hsnn., 2. B., Prentenk. Brussel, (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 238), Waller C 2; 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw. , e. a.; 2. B. op naam Lazare, ; 3. z.a., Folkl. Mus., Fries. Gen.

137. Voornaamste levenstrekken van Napoleon. (Fr. tit.) 20 hsnn., 2. B., Prentenk. Brussel, Volksk. Mus. Antw. e. a.; 2. z.a., coll. Norge; 3. B. & D., coll. BK, Waller C 2; 3. B., Volksk. Mus. Antw.

138. Kluchtige Kleedsels en Gestalten. (Fr. tit.) 19 hsnn., oude en vreemde klederdrachten, koddige personages enz., 2. B., Prentenk. Brussel; 2. z.a., Prentenk. Brussel.

139. Lotgevallen van een jong soldaat. (Fr. tit.) 25 hsnn., taferelen uit het soldatenleven en andere afbeeldingen, 2. z.a., ; met gewijzigde titel : Leer jongheid... 20 hsnn., 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw., Waller C 2, e. a.

140. Verdichtselen, met zedelyke bemerkingen. (Fr. tit.) 24 hsnn., naar de La Fontaine, 2. B., op naam Lazare, ; 2. z.a., Prentenk. Brussel.

141. Kleederdragt van Zwitserland. - Costumes Suisses. 6 hsnn., 2. B. Prentenk. Brussel, Waller C 2, e. a.

142. Troupes de differentes nations. - Troepen van verschillende natiën. 19 hsnn. op 3 rijen, 2. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel, Waller C 2, e. a.; 3. z.a. Volksk. Mus. Antw. e. a.

143. Het nieuw vermakelijk ganzenspel – Le nouveau jeu de l’oie. 3. z.a., Volksk. Mus. Antw.

144. Het leven van Sinte Nicolaas. (Fr. tit.) 12 hsnn., 2. B. Prentenk. Brussel (gereprod. bij Prentenk. Brussel en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 243), Waller C 2, e. a.; 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw. , e. a,

145. Geschiedkundige beschrijving van China, Japan, Tartarije, Turkije en Griekenland. (Fr. tit.) 36 hsnn., mannen en vrouwen in nationale klederdracht, 2. z.a., Prentenk. Brussel , e. a.

146. Lyfwacht van den onder-koning van Egypten. (Fr. tit.) 12 hsnn. op 3 rijen, tweede titel boven de tweede rij : Geregelde infanterie van Ab-el Kader in Algiers, 2. z.a., Volksk. Mus. Antw., Waller C 2, e. a.

147. Zouaven (Fransche troepen van Afrika). (Fr. tit.) 13 hsnn. op 4 rijen, tweede titel boven de derde rij : Arabische (Afrikaansché) infanterie op vier gelederen, 2. z.a., Volksk. Mus. Antw., Waller C 2, e. a.

148. Rytuigen voor yzeren weg. (Fr. tit.) 6 hsnn., zes verschillende rijtuigen met paarden, 2. B., coll. BK; nieuwe hsnn., vijf rijtuigen, 2. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel, Waller C 2, e. a.

148. Rytuigen. - Voitures. Gedeeltelijk lithografische kopie van vorige prent, onderste rij vervangen door spoorwegrijtuigen, 3. z.a., Prentenk. Brussel, e. a.; 3. B. & D., Volksk. Mus. Antw.

149. Geen nutter dier voor .rot en muis, || Als een mooi katje in uw huis... 4 vss. (Fr. tit.) 1 hsn., kat zittend op tafel, 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw., Waller C 2, e. a.; 2. op naam Jacobs & Meyers, coll. Norge.

150. Komt kinderen ziet dez wakkere Haan, || Die u tot nijverheid spoort aan. (Fr. tit.) 1 hsn. ges. LBM, 2. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel, (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 248), Waller C 2, e. a.

151. Groote zang en muziek van beroemde Muzijkanten. (Fr. tit.) 16 hsnn., dwergmuzikanten, 2. B., op naam Wijsmuller, coll. Waller C 2; 2. z.a., coll. Norge.

152. De wijde zee hereent verafgelegen landen; || Elk voert zijn overvloed van de een naar de andre Stranden... 4 vss. (Fr. tit.) 12 hsnn. ges. J. Plugger, schepen, 2. B., coll. BK, Prentenk. Brussel, Volksk. Mus. Antw.

153. Al wat men op dees prent beziet || Is aperij, en anders niet... 4 vss. (Fr. tit.) 24 hsnn. ges. Cra-nendonq, personages voorgesteld als apen verbeeldende het huiselijk leven, en enkele leurders, 2. B., Prentenk. Brussel.

154. Het is Sint Maarten, als men ziet aan 't helder vuren || Der knapen die om turf en brandhout bij de buren, || Zijn rond geweest... 4 vss. (Fr. tit.) 1 hsn. ges. Robyn, 2. B., coll. BK, Prentenk. Brussel , e. a.; 2. z.a.verz. N.O.M.

155. Ziet hoe dit hondje zittend wacht... 6 vss. (Fr. tit.) 1 hsn., zittende hond, 2. z.a., coll. BK, Waller C 2 , e. a.

157. Zijn vissen, dieren, zoo bekend || Als vreemd uit ieder element... 8 vss. (Fr. tit.) 21 hsnn., op elke blok vier afbeeldingen van dieren, 2. z.a., Prentenk. Brussel; 2. op naam Aldag, coll. Waller C 2.

158. Wilt mijn olifant niet schromen, kust hem vrij - hij doet geen leed... 2 vss. (Fr. tit.) 4 hsnn., dieren, 2. B., Prentenk. Brussel, coll. BK, Waller C 2, e. a.

160. 't Onschuldige vermaak der kindren, || Is aangenaamen kan niet kindren... 4 vss. (Fr. tit.) 4 hsnn., kinderspelen, 2. B., coll. BK, Prentenk. Brussel, Waller C 2, e. a..

161. De ijdelheid van s'werelds streelen, || Verbeeldt men hier met kaartkasteelen. (Fr. tit.) 2 hsnn. ges. Numan, tafereel met rolstoeltje en kaartenhuisjes bouwen, 2. B., Prentenk. Brussel, Waller C 2, e. a.

162. De kunst vertoont u hier, zoo land als waterdieren... 4 vss. (Fr. tit.) 9 hsnn., dieren en schepen, 2. B., Prentenk. Brussel, Waller C 2; 2. op naam Proost, .

163. -. 4 hsnn. ges. H.V.L.(ubeek), Hollandse klederdrachten, 2. B., Prentenk. Brussel e. a.

164. Zoo deze prent, o lieve jeugd, voldoet aan uwen smaak,|| Dan kunt gij verzekert wezen, dat ik weer hervat mijn taak. (Fr. tit.) 8 hsnn. ges. G.O.(ortman), allerlei personages en bezigheden, 2. B., Prentenk. Brussel.

165. D'een loopt hier op een kruk, of rijdt met eenen wagen, || Om zoo van huis tot huis, een aalmoes te vragen. 8 hsnn., kreupelen en bedelaars, 2. B., coll. BK, Prentenk. Brussel.

166. Mejuffer Alida, wiens zinnen... 4 vss. (Fr. tit.) 16 hsnn., Alida trouwt een schoorsteenveger, 2. B., coll. BK, Prentenk. Brussel, Waller C 2, e. a.

167. Ziet hier twee fraaije printtafreelen... 8 vss. (Fr. tit.) 2 hsnn., landleven, 2. B., Prentenk. Brussel, coll. BK, Norge.

168. Vermaak, o jeugd! uw oog en geest... 4 vss. (Fr. tit.) 8 hsnn., allerlei personages en bezigheden, 2. B., coll. BK, Waller C 2 , e. a.

169. Kinderen! hier ziet gij Van Speyk's leven, daden en dood. (Fr. tit.) 12 hsnn., 2. B., coll. BK, Prentenk. Brussel , e. a.; 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw., Waller C 2, e. a.; 3. B. & D., Prentenk. Brussel, e. a.

170. Beschouwt hier, kinderen! een achttal wilde dieren || Die weinig ons hekend, in vreemde landen tieren. (Fr. tit.) 8 hsnn., dieren, 2. B., Prentenk. Brussel.

171. November 's slagters beste tijd, || Mits goed gemest en vet geweid. (Fr. tit.) 12 hsnn., de slachttijd, 2. B., coll. BK, Prentenk. Brussel (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 267), Waller C 2, e. a.; 2. z.a., Volksk. Mus. Antw.

172. Hier geeft een ieder ons een blijk, || Voor 't kunstig speeltuig en muzijk. (Fr. tit.) 24 hsnn., koddige personages met muziekinstrumenten, 2. B., coll. BK, Prentenk. Brussel.

173. Jan Klaassens kluchtige bedrijven, || Ziet gij, tot uw vermaak, in prent... 6 vss. (Fr. tit.) 16 hsnn. ges. Robyn, 2. B., Prentenk. Brussel , coll. BK, e. a.

174. Verkiest, o kinderen! uit de onderstaande heelden, || Uw smaak, of zij misschien uw keuze en zinnen streelden. (Fr. tit.) 12 hsnn., allerlei personages en bezigheden, 2. B., Prentenk. Brussel, Waller C 2, e. a.

175. Het gebouw van Barmhartigheid, staande op de Nieuwe Keizersgracht te Amsterdam, 1 hsn., 2. B., coll. BK, Prentenk. Brussel, Waller C 2, e. a.

176. Hoort, jongens! hoe dees prent u kan ten spel verstrekken; || Gij moet ze heel-en-al met wit papier bedekken, || En laten dan uw maat, die 't spel met u begint, || U wijzen op 't papier, wat werk hij 't meest bemind... 8 vss. (Fr. tit.) 18 hsnn., leurders, 2. B., coll. BK, Prentenk. Brussel, Deventer Mus.

177. Aanziet, o lieve jeugd! hoe elk in zijnen staat, || Tot nut is van 't gemeen en zoo zijn zelven haat. (Fr. tit.) 20 hsnn., ambachten en beroepen, 2. B., Prentenk. Brussel.

178. Afbeelding van het Luthersche Wees- en Oude Mannen en Vrouwenhuis, op 't Weesper-Veld te Amsterdam, 1 hsn. ges. H. Numan, 2. B., coll. Waller C 2 , e. a.; 2. op naam J. Valken, Prentenk. Brussel.

179. Afbeelding van Heidensche goden en godinnen. (Fr. tit.) 12 hsnn. ges. 1.C.I.(egher), 2. B., volgens Prentenk. Brussel en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 274.

180. Een zevental Hoedanigheden || Ziet gij hier trap bij trap bekleden... 4 vss. (Fr. tit.) 1 hsn. ges. Robyn; 2. B. op naam v. Kapel, ; 2. op naam Aldag, ; 2. B., Prentenk. Brussel, e. a.

181. Beschouwt, met diepen ernst, de ontzettende taferelen; || Beschouwt de rampen van uw dierbaar vaderland... 4 vss. (Fr. tit.) 6 hsnn. ges. H. Numari, grote rampen uit de Nederlandse geschiedenis : overstromingen van Texel, Dykerhuizen enz., 2. B., coll. BK, Prentenk. Brussel, Waller C 2, e. a.

182. Allerhande slag van dieren || Die in vreemde landen tieren... 4 vss. 36 hsnn., dieren, 2. B. coll. Norge, coll. BK.

183. Met wild en tam en huisgediert, || Is deez' menagerie versiert... 4 vss. (Fr. tit.) 8 hsnn. ges. Cranendoncq, dieren, 2. B., Prentenk. Brussel , e. a.

184. Zie daar, o jeugd! u weer onthaald, || Op schilderijen van ons leven... 4 vss. (Fr. tit.) 16 hsnn. ges. J. O.(ortman), kunsten, ambachten en beroepen, 2. B., coll. BK, Prentenk. Brussel, Waller C 2; 2. B.

185. Onderscheiden Ambachten en Bedrijven. (Fr. tit.) 30 hsnn., 2. B., Prentenk. Brussel, Waller C 2, e. a., met titel : Verscheiden stielen en ambachten, 2. z.a., coll. Waller C 2, Volksk. Mus. Antw. (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 279).

186. Wilt, hier, o jeugd! met lust begluren, || Een reeks van fraaije Dwerg Posturen... 4 vss. (Fr. tit.) 24 hsnn. ges. H. Numan, dwergen, 2. B., coll. BK.

187. Zinnebeelden der heidensche goden en godinnen. (Fr. tit.) 12 hsnn. ges. 1.C.I.(egher), 2. z.a., coll. BK.

188. Nog eenige der dwerg-posturen, || O jeugd! en 'f hedendaags bestaan || Der mode... 4 vss. (Fr. tit.) 24 hsnn. ges. H. Numan, kleine koddige personages en spot op de mode, 2. B., MdM.

189. Van al de letters, op de Letterlijst gesteld... 4 vss. (Fr. tit.) 24 hsnn., alfabet met dieren, 2. B., Prentenk. Brussel (gereproduceerd bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 282); 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw. ; 2. op naam Aldag, coll. Waller C 2.

190. Kinderen zoo ge u wilt vermaken... 4 vss. (Fr. tit.) 24 hsnn., allerlei personages, ook schaatsen, jagen, vissen en landbouwwerk, 2. B., Prentenk. Brussel , e. a.

191. Ziet hier, o kinderen, iets raars: || Een ganschen stoet van bedelaars... 4 vss. (Fr. tit.) 20 hsnn. ges. H. Numan, kreupelen en bedelaars, 2. B., Prentenk. Brussel, Waller C 2.

192. De Dey van Algiers. - Le Dey d'Alger. 1 hsn. (J.J. Delanier, 1834), 2. B., Prentenk. Brussel .

194. Kort verhaal || Van den dood van zijne Majesteit || Lodewijk den coll. BKVIIIen. (Fr. tit.) 1 hsn. met vers. oml., 2. B., Prentenk. Brussel, Waller C 2, coll. BK.

195. Laurens Koster, uitvinder der Boekdrukkunst in den jare 1421, te Haarlem. (Fr. tit.) 1 hsn. ges. A.C.(ra-nendoncq, 1829), standbeeld van Laurens Koster, 2. B., Prentenk. Brussel, Waller C 2, e. a.

196. Zie, tot verheuging van uw geest... 4 vss., (Fr. tit.) 24 hsnn. ges. H. Numan, allerlei personages en bezigheden, 2. B., Prentenk. Brussel, Waller C 2, e. a.

197. Het viertal Evangelieschrijvers, || Vol geests, vol vuurs, verstands en ijvers... 8 vss. (Fr. tit.) 1 hsn. ges. Robyn, vier versierde medaillons, 2. B., coll. BK, Prentenk. Brussel, Waller C 2, e. a.; 2. op naam Wijsmuller, coll. N.O.M.

198. -. 15 hsnn., dieren, 2. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel; 2. op naam Wijsmuller, coll. N.O.M.

200. -. 15 hsnn., dieren en planten, 2. z.a., Prentenk. Brussel, Waller C 2; 2. op naam Wijsmuller, coll. N.O.M.

201. Wil deze Prentjes, met hun versjes, bestudeeren, || Gij zult er zekerlijk niet weinig goeds uit keren. (Fr. tit.) 16 hsnn. in versierde rand, ges. G. O.(ortman), fabels, 2. B., v. Trappen.

202. -. 36 hsnn., heiligen, 2. B., Prentenk. Brussel, Waller C 3, e. a.; met nr. 1, 1. Brep., Prentenk. Brussel.

203. -. 30 hsnn., heiligen, 2. B., Prentenk. Brussel; 2. z.a., coll. Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., e. a.

204. -. 24 hsnn., heiligen, 2. B., Prentenk. Brussel, 2. z.a., coll. BK, coll. Waller C 3, Volksk. Mus. Antw.

205. -. 20 hsnn., heiligen, 2. B., Prentenk. Brussel; 2. z.a., Volksk. Mus. Antw.

206. -. 20 hsnn., leven van Jesus, 2. B., Prentenk. Brussel, 2. z.a., Volksk. Mus. Antw., Waller C 3, e. a.

207. -. 18 hsnn., heiligen, 2. B., Prentenk. Brussel; 2. z.a., Volksk. Mus. Antw., Waller C 3, e. a.

208. -. 16 hsnn., heiligen, 2. B., Prentenk. Brussel, Waller C 3; 2. z.a., Volksk. Mus. Antw.; gemerkt nr. 1, Brep., Prentenk. Brussel.

209. -. 16 hsnn., heiligen, 2. B., Prentenk. Brussel, Jubelpark; 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw., Waller C 3, e. a.

210. -. 12 hsnn., medaillons met versierde rand, heiligen, 2. B., Prentenk. Brussel; 2. z.a., Volksk. Mus. Antw., Waller C 3, e. a.

211.-. 12 hsnn., godsdienstige onderwerpen, 2. z.a., Prentenk. Brussel, Waller C 3, e. a.

212. -. 8 hsnn. ges. A. Cranendoncq, heiligen en godsdienstige onderwerpen, 2. B., Prentenk. Brussel; 2. z.a., coll. BK, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., e. a.

213. -. 8 hsnn., godsdienstige onderwerpen, 2. z.a., Volksk. Mus. Antw., Waller C 3, e. a.

215. De Dood van Napoleon Bonaparte. (Fr. tit.) 1 hsn. met versierde rand, Napoleon op zijn sterfbed, 2. B., Prentenk. Brussel.

216. De veertien Statten van onzen Heerjesus Christus. (Fr. tit.) zelfde prent als nr. 59 relig. reeks, 2. z.a., Prentenk. Brussel.

217. Wij brengen u, o jeugd! een nieuwe prent voor oogen, || Wildoor Uw' leerzaamheid uw' dank daarvoor betoogen. (Fr. tit.) 9 hsnn., allerlei taferelen, ook vogels, 2. z.a., .

218. Pantins. - Papieren mannekens. 7 figuren voor draadpoppen, 2. B., Prentenk. Brussel.

220. Geschiedenis van Rood-Kapje. (Fr. tit.) 20 hsnn., 2. B., Prentenk. Brussel, Waller C 3, e. a.; nieuwe hsnn. 2. z.a., Volksk. Mus. Antw., Prentenk. Brussel, e. a. ; 3. N.V. Brepols, coll. BK.

221. Generaal Duimpje. - Le général Tom-Pouce. 12 hsnn., 2. B., Stadsarchief Turnhout, Archief Brepols Turnhout; 2. z.a.verz. Prov. Bibl. Leeuwarden.

223. Historie van het Ezelsvel. (Fr. tit.) 12 hsnn., 2. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw., Waller C 3, e. a.

224. Geschiedenis van Blaauw-Baard. (Fr. tit.) 12 hsnn., 2. B., coll. BK, coll. Waller C 3 ; 2. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel , e. a.

225. Burgerwacht van België. (Fr. tit.) 4 rijen hsnn., 2. B., coll. BK; 2. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel, Waller C 3, e. a.; 3. z.a., Volksk. Mus. Antw.

226. Het Uilenbord. -Jeu de la Chouette. 1 hsnn., 2. op naam Jacobs & Meyers, Prentenk. Brussel, Waller C 3; 2. z.a., Volksk. Mus. Antw.; 3. B. & D., coll. BK.

227. Afbeeldingen van vogels en dieren. (Fr. tit.) 7 afbeeldingen, 2 hsnn. en 5 zinkclichés, 2. z.a., Prentenk. Brussel; 3. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel, Volksk. Mus. Antw., e. a.

228. Verschillende wilde dieren. (Fr. tit.) 5 zinkclichés, sign. De Berny, 2. z.a., Prentenk. Brussel, 3. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel, Waller C 3, e. a.

229. Afbeeldingen van vogels en dieren. (Fr. tit.) 4 zinkclichés, sign. De Berny, 2. z.a., Prentenk. Brussel, 3. z.a., Prentenk. Brussel, Waller C 3, e. a.

230. Afbeeldingen van dieren en vogels. (Fr. tit.) 10 hsnn. overgezet op steen, 2. z.a., Prentenk. Brussel, 3. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel, Waller C 3, e. a.

231. Afbeeldingen van dieren en vogels. (Fr. tit.) 6 zinkclichés, sign. Sotain, 2. z.a., Prentenk. Brussel; 3. z.a., Prentenk. Brussel, coll. BK, Waller C 3, e. a.

232. Afbeeldingen van dieren en vogels. (Fr. tit.) 6 zinkclichés, 2. z.a., Prentenk. Brussel, 3. z.a., Prentenk. Brussel, coll. BK, Waller C 3, e. a.

233. Fransche Dragonders. -Dragons francais. 10 hsnn., 37 soldaatjes, 2. z.a., coll. BK, Prentenk. Brussel , e. a.

234. Zouaven. - Zouaves. 12 hsnn., 2. z.a., Prentenk. Brussel, Waller C 3, e. a.; 3. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw. .

235. Lanciers. 8 hsnn., 2. z.a., Prentenk. Brussel ; 3. N.V. Brep., coll. BK; 3. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw.

236. Geschiedenis van Moeder Moreau en van haren wonderbaren hond. (Fr. tit.) 8 hsnn., 2. z.a., Volksk. Mus. Antw., Prentenk. Brussel, e. a.; 3. z.a., coll. BK, Waller C 3.

237. Geschiedenis van Klein Duimken.-Histoire de Torn Pouce. 8 hsnn., 2. z.a., Prentenk. Brussel, Waller C 3 e. a.; 3. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw. , e. a.

238. De gebradene Gans of de ongehoorzaamheid gestraft. (Fr. tit.) n hsnn. van verschillend formaat, 2. z.a., verz., Prentenk. Brussel, Waller C 3, e. a.; 3. B. & D., Prentenk. Brussel, Waller C 3; 3. z.a.verz. BK.

239. De kleine Pepi met de nieuwe broek. (Fr. tit.) 14 hsnn. van verschillend formaat, 2. z.a., Prentenk. Brussel, Waller C 3, e. a.; 3. B. & D., coll. Waller C 3, Z.; 3. z.a.verz. BK.

240. De Muis. - La Souris. 12 hsnn., 2. z.a., Prentenk. Brussel, Waller C 3, e. a.; 3. B. & D., Prentenk. Brussel; 3. z.a., coll. BK.

241. De Honigdieven. - Les voleurs de Miei. 12 hsnn., 2. z.a., Prentenk. Brussel, Waller C 3, e. a.; 3. B. &D., coll. Folkl. Mus. Antw., Z.; 3. z.a., coll. BK.

242. De listige Henri. - Henri Ie malicieux. 12 hsnn., 2. z.a., coll. v. Heurck, Waller C 3, e. a.; 3. z.a., coll. BK, Volksk. Mus. Antw., e. a.

243. Droevige gevolgen der luiheid. - Tristes suites de la paresse. 16 hsnn., 2. z.a., Prentenk. Brussel, Waller C 3, e. a.

244. Natie de stoeffer. - Ignace Ie fanfaren. 12 hsnn., 2. z.a., Prentenk. Brussel , Waller C 3, e. a.; 3. B. & D., coll. BK, Prentenk. Brussel; 3. z.a., coll. BK..

245. De booze hond. - Le chien méchant. 9 hsnn., 2. z.a., Volksk. Mus. Antw., Waller C 3, e. a.; 3. B. & D., Prentenk. Brussel; 3. z.a., coll. BK..

246. Het betooverde kasteel - La terreur au chdteau. 3. B&D, Waller C 3, Prentenkabinet Brussel, Archief Brepols Turnhout; 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout

247. De wonderlijke draadpop - Le pantin merveilleux.3. B&D, Waller C 3, Prentenkabinet Brussel, Archief Brepols Turnhout; 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout

248. Het gebabbel van Mevrouw Francisca - Le caquet de Dame Francisca. 3. B&D, Waller C 3 Prentenkabinet Brussel; 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stads-. archiefTurnhout

249. Marius Castolade bij Ménélick - Marius Castoulade chez Ménélick. 3. B&D, Waller C 3, Prentenkabinet Brussel, Archief Brepols Turnhout; 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout

250. De drij haren van Rigobert - Les trois cheveux de Rigobert 3. B&D, Waller C 3, Prentenkabinet Brussel, Archief Brepols Turnhout; 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout

251. Het paard der tovernimf Lente - Le cheval de la fee Printemps 3. B&D, Waller C 3, Prentenkabinet Brussel, Archief Brepols Turnhout; 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

252. De betooverde vijl - La time enchantée. 3. B&D, Waller C 3, Prentenkabinet Brussel, Archief Brepols Turnhout; 3. nv : Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout

253. De ridder Rosette - Le chevalier Rosette. 3. B&D, Waller C 3, Prentenkabinet Brussel, Archief Brepols Turnhout; 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout, Nationaal Museum van de Speelkaart Turnhout.

254. Hoc Tijl Uilenspiegel den koning bestal en ervoor door hem bedankt werd - Comment Ticl l'Espiègle vola Ie roi et en fut remerdé par lui. 3. B&D, Waller C 3 Archief Brepols Turnhout; 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout; 3. sa, Waller C 3, Nationaal Museum van de Speelkaart Turnhout.

255. De huid van de beer - La peau de l'ours. 3. B&D, Waller C 3 Archief Brepols Turnhout; 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

256. De prins met het houten hoofd - Le prime et la tête de bois 3. B&D, Waller C 3 Archief Brepols Turnhout; 3. nv Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

257. De luchtprinses - La princesse aérienne. 3. B&D, Waller C 3, Prentenkabinet Brussel, Archief Brepols Turnhout; 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

258. De hoovaardige gestraft - L'ambitieux puni. 3. B&D, Waller C 3, Prentenkabinet Brussel, Archief Brepols Turnhout; 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

259. Wondervoorvallen vanjeroboam Blagforsen - Merveillcuses avcntures dejeroboam Blagforsen. 3. B&D, Waller C 3 Volksk. Mus. Antw., Prentenkabinet Brussel; 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

260. De betooverde harp - La harpe enchantée. 3. B&D, Waller C 3, Prentenkabinet Brussel, Archief Brepols Turnhout; 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

261. Pieter's reis - La voyage de Pierre. 3. B&D, Waller C 3 Prentenkabinet Brussel; 3. nv Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

262. De zwarte ridder - Le chevalier noir. 3. B&D, Waller C 3, Prentenkabinet Brussel, Archief Brepols Turnhout; 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

263. Het huwelijk van Gilda met de gouden haarlokken - Le mariage de Gilda aux cheveux d'or 3. B&D, Waller C 3, Prentenkabinet Brussel, Archief Brepols Turnhout; 3. nv : Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

264. De Antwerpsche schipper - Le batelier d'Anvers. 3. B&D, Waller C 3, Prentenkabinet Brussel, Archief Brepols Turnhout; 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

265. De prinses Giselle en Sinbad de zeevaarder - La princesse Giselle et Ie marin Sinbad. 3. B&D, Waller C 3, Prentenkabinet Brussel, Archief Brepols Turnhout; 3. nv : Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

266. Wonderlijke voorvallen van Niklaas Poucet - Merveillcuses aventures de Nicolas Poucet. 3. B&D, Waller C 3, Prentenkabinet Brussel, Archief Brepols Turnhout; 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

267. De wraak van de duivel - La vengeance du diable. 3. B&D, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout; 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

268. Leugentaal gestraft - Le mensongc puni. 3. B&D, Waller C 3 Archief Brepols Turnhout; 3. nv Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

269. Loontje komt om zijn boontje - Rit bien qui rit Ie dernier. 3. B&D, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout; 3. nv Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

270. De drie verwenschte prinsen - Les trois primes maudits. 3. B&D, Waller C 3, Prentenkabinet Brussel, Archief Brepols Turnhout; 3. nv, Archief Brepols TurnhoutVolkskun-demuseum Antwerpen.

271. De vos en de ooievaar - Le renard et la cigogne. 3. B&D, Waller C 3,Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout; 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

272. De hond van den armen bedelaar - Le chien du pauvre 3. B&D, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout; 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

273. Eerste zeereis van Frans Lodewijk - Premier voyage sur mer de Francois Louis. 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

274. Het betooverd paleis - Le palais habitc par les diables. 3. B&D, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout; 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

275. De eikel en de pompoen - Le gland et la citrouille,. 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

276. De wolf en de magere hond - Le loup et Ie chien maigre. 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

277. De twee reizigers - Les deux voyageurs. 3. B&D, Waller C 3 Archief Brepols Turnhout; 3. nv Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

278. De kat, de wezel en het konijn - Le chat, la belette et Ie pctit lapin. 3. B&D, Waller C 3 Prentenkabinet Brussel; 3. nv Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

279. De raaf en de vos - Le corbeau et Ie renard. 3. nv, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

280. Het paard en de wolf - Le cheval et Ie loup. 3. nv, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

281. De ezel en de hond - L'Ane et Ie chien. 3. B&D, Waller C 3 Archief Brepols Turnhout; 3. nv :Volkskun-demuseum Antwerpen, Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

282. Een gelukkige visscher - Le pêcheur chanfard. 3. nv :Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

283. Eene gedaanteverandering - Une métamorphose. 3. B&D, Waller C 3, Prentenkabinet Brussel; 3. nv, Volksk. Mus. Ant., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

284. Hondenwraak - La revanche d'un chien. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

285. De twee geburen - Les deux voisins. 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

286. De scholier en de bij - L'Ecolier et l'abeille. 3. nv :Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

287. De pauw zich beklagende bijjuno - Le paon se plaignait a Juon. 3. nv, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Brepols.

288. De dood en de houtkapper - La mort et Ie bücheron. 3. nv, Waller C 3,Archief Brepols Turnhout ,Volksk. Mus. Antw. , Stadsarchief Turnhout.

289. De visscher en het jong Vischje - Le petit poisson et Ie pêcheur. 3. nv : Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

290. De Noordpool (1ste deel) - Le Pêle Nord (Ie partie). 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout.

291. De Noordpool (2de deel) - Le Pôle Nord (suite). 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout

293. Woorden zijn geen oorden - Trop parler nuit. 3. nv, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

294. Waarachtige gechiedenis van Padmanaba - Histoire au-thentique de Padmanaba. 3. nv :Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

295. De reiziger en de reus - Le voyageur et Ie géant. 3. nv :Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

296. De wolf en de hond - Le loup et Ie chien. 3. nv :Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

297. Df duif en de mier - La colombe et lafourmi.3. nv, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

298. De wolf en het lam - Le loup et l'agneau. 3. nv, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

299. Het kind en de wesp - L'Enfant et la guêpe. 3. nv :Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

300. Grootvaders geschenk - Le cadeau de Grand-Père. 3. nv, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

301. De tweeteschzak - La besace. 3. nv :Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout

302. De kat en de vos - Le chat et Ie renard. 3. nv :Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

303. De steedsche rat en de veldrat - Le rat de ville et Ie rat de champs. 3. nv :Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

304. De konijnen - Les lapins. 3. nv :Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

305. De vledermuis en de twee fretten - La chauve-souris et les deux belettes. 3. nv, Waller C 3,Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols, Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

306. Koningsbriefjes. 3. nv :Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout

307. Huiszegen. 3. B&D, Waller C 3,Volksk. Mus. Antw., Nationaal Museum van de Speelkaart Turnhout; 3. nv, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout.

316. Belgisch leger. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw.

322. La demoiselle Sylvie. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

323. La Marriane du Poilu. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

324. Perno & Pernette. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

325. L'obéissance passive. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

326. L'Enfant-roi. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

328. Au royaume des petits animaux. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

329. Le petit acteur. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

330. Le rêve du petit Jean. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

331. ün petit volontaire Liègeois. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

332. Les ombres de Waterloo. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

333. Vie et martyre de Saint-Lambert. 3. sa : Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

334. Le sanglier des Ardennes. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

335. Les premiers voyages dans les premiers chemins de fer. 3. sa : Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

336. Les babouches merveilleuses. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout

337. Tragique aventure du petit Samuel.3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

338. Un diner improvisé. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

339. Le collier de diamant. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

340. Flick et Ploch ou un drame dans une souridère. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

341. U n rêve. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

345. Saint Eloi et le maréchal Ferrant. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout..Volksk. Mus. Antw. , Stadsarchief Turnhout.

346. Un prescription de médecin. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

347. La revanche de Pingo. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

348. La déception de l'orgueilleux. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

349. Le moulin a sel. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

350. Le petit briquet. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

351. Poliche est de sortie. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

352. La Catharina. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

353. La journée de mademoiselle Croche Professeur. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

355. A l'Ane-Musicien. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

356. Les quatre métiers de Stann Molderé. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

357. Le salaire du monde. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

358. qmi' désire trop. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

359. Aventure de John.3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

360. Paton a la caserne. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

361. Lefumeur. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

362. Hippolyte l'imprudent. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

363. L'enfant gaté. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief

364. Le chemin defer de Torn. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

365. L'étoile filante. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

366. La Légende d'Alexis Ie simple. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

367. La fin du Tyran. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

368. Le minou reconnaissant. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

369. Truc de juge. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

370. Margot et l'ours. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

371. Le singe et Ie morceau de sucre. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

372. Conte de laforêt. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

373. La table de Monsieur Middpin. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

374. Le chapeau de Mimi Pinson. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

375. La drogue de l'ami Fritz. 3. sa, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

376. Les deux canards. 3. sa, Waller C 3, Archief BrepolsTumhout,Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

377. Le bon numero. 3. sa, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

378. Jean Content. 3. sa, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

379. Le paysan volé. 3. sa, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

380. La chasse aux canards.3. sa, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

381. Les deux lions de marbre. 3. sa, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

382. La tulipe bleue. 3. sa, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

383. La sonate en fa. 3. sa, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

384. Le sauveteur. 3. sa, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

385. Le peilt soulier de la Vièrge.3. sa, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

386. Le chcval qui mange des harengs. 3. sa, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

387. Sophie, la Pie reamnaissante. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw.

388. L'enseigne trompeuse. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

389. Parmentier. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

390. Livingstone et Stanley. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

391. Washington.3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

392. La promesse de Cambronne. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

393. Bernard de Palissy. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

394. Le petit Porcher. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout, Volksk. Mus. Antw.

395. Le petit Cloutier. 3. sa, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1322. Juffrouw Sylvie. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout

1323. Het meetje van den piot. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1324. Perno & Pernette. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

1325. Blinde gehoorzaamheid. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

1326. Een koninklijk wicht. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1327. De drie onscheidbaren. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

1328. In 't rijk der kleine diertjes. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1329. De kleine comediant. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1330. De droom van kleine Jan. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1331. Een kleine Luikse vrijwilliger. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1332. De schaduwen van Waterloo. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1333. Leven en marteldood van den heiligen Lambertus. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1334. Het everzwijn der Ardennen. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Tumhout,Volksk. Mus. Antw.

1335. De reizen met de opkomende spoortreinen. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1336. De wonderbare pantoffels. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

1337. Avontuur van kleine Sam. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1338. Een onvoorzien smulpartijtje. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1339. Het diamanten halssnoer. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1340. Flick en Ploch of een drama in een muizenval. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1341. Een droom. 3. nv, Waller C 3, Are hief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1342. De valstrik van Klaas. 3. nv, Waller C 3, Vokskundemuseuni Antwerpen, Stadsarchief Turnhout.

1344. Jan Piet, de liefdadige jonge boer. 3. nv, Waller C 3,Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

1345. Sint-Eligius en de Hoefsmid. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1346. Een zonderling doktcrsrecept. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1347. De wraak van Pingo. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1348. De straf van den hoogmoedige. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1349. De zoutmolen. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1350. Het tondddoosje. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

1351. Poliche gaat uit. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

1352. Katrientje. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw., Stadsarchief Turnhout.

1353. De dag van Juffrouw Haaknoot, leerares. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1355. In den Ezel-muzikant. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1356. De vier ambachten van Stan Molderen. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1357. 's Werelds loon. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1358. Wie te veel begeert. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout.Volksk. Mus. Antw.

1359. Een avontuurtje van John. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout.Volksk. Mus. Antw.

1360. Klaas Klomp in de kazerne. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1362. De onvoorzichtige Hippoliet. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1366. De legende van Alexis den Onnozele 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout.

1367. Het einde van den dwingeland. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout.

1368. De dankbare poes. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1369. Rechterslist. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volkskundemuseum Turnhout.

1370. Grietje en de beer. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1371. De aap en het klontje suiker. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1372. Een sprookje uit het woud. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1373. De tafel van mijnheer Middpin. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1374. De hoed van Mietje Vink. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1375. Het geneesmiddel van vriend Fritz. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1376. De twee eenden. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1377. Het goede nummer. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1378. Jan Content. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1379. 't Bestolen boertje. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1380. De eendejacht. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1381. De twee marmeren leeuwen. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1382. De blauwe tulp. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1383. De sonate in fa. 3. nv, Waller C 3, Archief Brepols Turnhout,Volksk. Mus. Antw.

1384. De redder. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1385. Het Onze Lieve Vrouweschoentje. 3. nv :Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1386. Het paard dat haringen eet. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1387. Sophie, de dankbare ekster. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1388. Het bedrieglijke uithangbord. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1389. Parmentier. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1390. Livingstone en Stanley. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1391. Washington. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout.Volksk. Mus. Antw. , Stadsarchief Turnhout.

1392. De belofte van Cambronne. 3. nv :Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1393. Bernard de Palissy. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1394. De kleine zwijnenhoeder. 3. nv, Waller C 3, Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1395. De kleine nagelsmid. 3. nv, Waller C 3,Archief BrepolsTurnhout,Volksk. Mus. Antw.

1. De gelaarsde kat - Le chat botte.3. B & D, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Prentenkabinet Brussel; 3. nv Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, StadsarchiefTurnhout.

2. Maria het kind der tovergodin - Marie, l'enfant de la fee 3. B & D, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Prentenkabinet Brussel; 3. nv Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, StadsarchiefTurnhout

3. Zachtheid is beter dan geweld - Mieux vaut douceur que violance. 3. B & D, Waller C 3, Prentenkabinet Brussel; 3. nv Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, StadsarchiefTurnhout.

4. De guitenstreken van Ernest - Les espiègleries d'Ernest. 3. B & D, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Prentenkabinet Brussel; 3. nv Volksk. Mus. Antw., Are hief Brepols Turnhout, StadsarchiefTurnhout.

5. Sint Nikolaas - Saint Nicolas. 3. B & D, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Prentenkabinet Brussel; 3. nv Volks-kundemuseum Antwerpen, Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

6. De ezel, de hond, de haan en de kat of de Amsterdammer stadsmuzikanten - L'Ane, Ie Men, Ie coq et Ie chat ou les musidens Amsterdammois. 3. B & D, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Prentenkabinet Brussel; 3. nv Volks-kundemuseum Antwerpen, Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

7. Tijl Uilenspiegel – Ulenspiegel. 3. B & D, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Prentenkabinet Brussel; 3. nv Volks-kundernuseum Antwerpen, Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

8. Geschiedenis van Genoveva - Histoire de Geneviève. 3. B & D, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Prentenkabinet Brussel; 3. nv Volks-kundemuseum Antwerpen, Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

9. De papegaai - Le perroquet. 3. B & D, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Prentenkabinet Brussel; 3. nv Volks-kundemuseum Antwerpen, Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

10. De geschiedenis van Ezelsvel - Histoire de Peau-d'Ane. 3. B & D, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Prentenkabinet Brussel; 3. nv Volks-kundemuseum Antwerpen, Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

11. Geschiedenis van Blauivbaard - Histoire de Barbe-Bleu. 3. B & D, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Prentenkabinet Brussel; 3. nv Volks-kundemuseum Antwerpen, Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

12. Gendarmen te paard - Gendarmes a cheval. 3. B & D, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Prentenkabinet Brussel, Stadsarchief Turnhout; 3. nv: Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

13. Kanonniers-geniekorps, grote tenue, Gendarmen te voet -Artillerie-Génie, grande tenue, Gendarmes a pied. 3. B & D, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Prentenkabinet Brussel; 3. nv: Stadsarchief Turnhout.

14. Grenadiers-geniekorps, veld tenue, ziekenoppassers - Grenadiers-Génie, tenue de campagne, Infirmiers. 3. B & D, Waller C 3, Prentenkabinet Brussel, Archief Brepols Turnhout; 3. nv: Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

15. Luilekkerland - Pays de Cocagne. 3. B & D, Waller C 3, Prentenkabinet Brussel, Archief Brepols Turnhout; 3. nv: Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout

16. Gemonteerd geschut, Cadetten van het leger, Burgerwacht -Artillerie montéc, Pupilles de l'armee, Garde. Civique 3. B & D, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., Prentenkabinet Brussel; 3. nv: Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout.

17. Geschiedenis van Guliver - Histoire de Guliver. 3. B & D, Waller C 3, Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Prentenkabinet Brussel; 3. nv Volksk. Mus. Antw., Archief Brepols Turnhout, Prentenkabinet Brussel, Stadsarchief Turnhout.

-. Slag van den Berg Saint-Jean gezeyt van Waterloo of van de Belle-Alliance. 1 hsn. 1. Brep., Prentenk. Brussel, Waller C 1, e. a.

- Het nieuw en vermakelyk Ganzen-spel, op welke wyze en hoe men het zelve spelen moet. 1 hsn. (J.J. Delanier, 1834), 1. Brep., Prentenk. Brussel , e. a.

- Jeu de l'Oie – Ganzenspel. litho (begin 20ste eeuw). Volksk. Mus. Antw., coll. BK, Archief Brepols Turnhout, Stadsarchief Turnhout, Nationaal Museum van de Speelkaart Turnhout

-. Het nieuw vermakelijk Ganzenspel. - Le nouveau jeu d'Oie. 1 hsn. (nieuwe tekening) 1. B. & D. met uitsluitend Franse tekst, coll. v.d. Linden, 1. op naam van Alphen, met uitsluitend Nederlandse tekst, coll. v.d. Linden; 2. z.a.Prentenk. Brussel; 3. z.a.Prentenk. Brussel, e. a.

-. Oostenrijkse kanoniers-Oostenrijkse Ruyterij-Belgieksche Grenadiers-Engelsche Grenadiers l. Brep : Stadsarchief Turnhout

-. Miraculeus beeldvan de heylige moede (sic) Gods Maria te Munchen. 2 hsnn., huiszegen. 2. B&D, coll. BK.

Volgens Vansummeren blijkt uit archiefbronnen van de firma Brepols dat de volgende niet genummerde prenten zijn uitgegeven: Groeningen, Paysages (J.J. Delanier, 1838), Pendule- of Horlogieplaat (J.J. Delanier, 1839) en Cees.

J.P. Bronstring, Broedelet en Rijkenberg, D. Broedelet & C°, J. Schuitemaker te Purmerend. — D. Noothoven van Goor te Leiden

In een circulaire van 1 Maart 1827¹ kondigt J.P. Bronstring, drukker en boekverkoper te Purmerend, een boekje aan van P. Beets : „Vriend der Jeugd", nagezien en omgewerkt door G. van Sandwijk. Deze Van Sandwijk zal later een belangrijke rol spelen bij het tot stand komen van de prenten die hier ter sprake komen.

J.P. Bronstring is ons verder bekend als een wederverkoper van de prenten van J. Noman te Zaltbommel. Daarbuiten zijn ons de drie volgende prenten bekend, gedrukt op naam van J.P. Bronstring :

18. De Vier Getijden van den Dag. De Vier Getijden des Jaars. De Vier Elementen. — 12 hsnn., coll. Ottema.

46. Afbeelding van de Graf-Tombe van Zijne Doorluchtige Hoogheid Overleden te Brunswijck de 9 April 1806. — 1 hsn., grafzerk van Willem V, datum 1816, in de prent gegraveerd, coll. Borms.

Deze prenten, voorzien van dezelfde nummers, zijn ons niet bekend uit andere fondsen van kinderprenten. Wij moeten dus voorlopig aannemen dat deze prenten gedrukt en uitgegeven zijn door P.J. Bronstring zelf, alhoewel wij het onwaarschijnlijk achten dat van een fonds van een vijftigtal prenten uit het begin der negentiende eeuw, slechts drie prenten zouden bewaard gebleven zijn.

¹ Bibliotheek van de Vereeniging ter Bevordering van de Belangen des Boekhandels, te Amsterdam. Archief, Personalia, Bronstring.

Omstreeks 1832 zal J.P. Bronstring zich geassocieerd hebben met Broedelet en Rijkenberg, want in dat jaar verscheen een boekje van G. Sandwijk : „Karakterschetsen... uit den belgischen opstand", uitgegeven door J.P. Bronstring, Broedelet en Rijkenberg.

J.P. Bronstring overleed in de aanvang van het jaar 1835 ¹. In het Nederlandsch Letterkundig Nieuwsblad van 8 jan. 1834 wordt bekend gemaakt dat de firma Broedelet en Rijkenberg, boekhandel en drukkerij, per 1 jan. 1834, overgedragen werd aan A.M. Broedelet.

In het Nederlands Openluchtmuseum te Arnhem zijn een paar prenten bewaard waarop als adres vermeld staat : „Te Purmerende, bij Broedelet en Rijkenberg". De eerste prent, Figuren om uit te knippen en op de vlieger te plakken, draagt het volgnummer 39 en is een uitgave van de firma J. Hendriksen te Rotterdam (1782-1829); de tweede is getiteld, Galerij van Beroemde Vaderlandsche Mannen en draagt het nummer 146. Dit is een uitgave van T.L. Thompson (1830-1834) eveneens te Rotterdam. Hieruit kunnen wij besluiten dat omstreeks het jaar 1835 de firma Broedelet en Rijkenberg als wederverkoper fungeerde van beide hogervermelde Rotterdam.se uitgevers van kinder-prenten.

Tien jaar later (1839) verdween de naam Rijkenberg uit de titel van de vennootschap en de handelsnaam luidde nu „D. Broedelet & C°". Deze firma gaf onder de titel „Prentenmagazijn voor de Jeugd" een reeks prenten uit die aansloten bij de vormende en stichtende „schoolprenten", die in het begin van de 196 eeuw, onder de auspiciën van de Maatschappij tot Nut van het Algemeen, verschenen waren te Amsterdam bij de Erven Wed. C. Stichter en bij J. Bouwer & D. Le Jolle. Deze prenten weken geheel af van de naïeve, maar meestal zeer leuke, traditionele kinderprenten van de 18e eeuw.

He „Prentenmagazijn" van D. Broedelet werd samengesteld door de schoolmeester G. van Sandwijk, die vroeger gewerkt had voor P.J. Bronstring.

De firma D. Broedelet & C° heeft van 1839 tot 1841 vierentwintig prenten ² uitgegeven, zeer leerzame prenten, maar die de aantrekkelijkheid missen van de oude kinderprenten.

1. Vaderlansche Geschiedenis. — Voorstellingen uit de Hoeksche en Kabeljauwsche twisten. 6 hsnn., 2e druk gedat. 1841, coll. Waller 1.

2. Aardrijkskunde. — De Provincie Noord-Holland. 4 hsnn. ges. W. Bal, 2e druk gedat. 1841, coll. Waller i, Atlas v. Stolk 5820.

5. Bijbelsche geschiedenis. 6 hsnn., 1. Adam de eerste mensch, coll. Waller 1.

7. Vaderlandsche geschiedenis. — Vroegere godsdienst der bewoners dezer landen. 6 hsnn., herdruk van J. Schuitemaker, coll. Waller 1.

8. Aardrijkskunde. — De provincie Zuid-Holland. 4 hsnn. ges. Bal, herdruk van J. Schuitemaker, Coll. Waller 1.

11. Bijbelsche geschiedenis. 6 hsnn., 1. De wateren des zondvloeds nemen af, coll. Waller 1.

13. Vaderlandsche geschiedenis. 6 hsnn., 1. Voorstellingen uit de regeering der graven uit het Hol-landsche Huis, herdruk van J. Schuitemaker, coll. Waller 1.

15. Kinderspelen. 6 hsnn., 1. Gerrit heeft een optica gekregen, coll. Waller i, Pro v. Bibl. Leeuwarden.

¹ De nummers 7 tot 10. 13. 18. 20 en 24 zijn ons enkel bekend door de herdruk van deze¹ Ibid., Personalia, Broedelet. -reeks door J. Schuitemaker.

17. Bijbelsche geschiedenis. 6 hsnn. 1. Abrahams uittogt naar Kanaan, coll. Waller 1.

18. Natuurkunde. 4 hsnn., 1. de luchtbal, herdruk van J. Schuitemaker, coll. Waller 1.

19. Vaderlandsche geschiedenis. 6 hsnn., 1. Karel de Eenvoudige bevestigt Dirk I in het gravelijk bewind, coll. Waller 1.

23. Bijbelsche geschiedenis. 6 hsnn., 1. Ezau verkoopt aan Jacob zijn eerstgeboorteregt, coll. Waller r

24. Natuurkunde. 4 hsnn., 1. De waterhoos, herdruk van J. Schuitemaker, coll. Waller 1.

Uit deze lijst blijkt dat wij hier meer met systematische lessen over vaderlandse geschiedenis, aardrijkskunde, natuurkunde en bijbelse geschiedenis te doen hebben dan met vrolijke kinderprenten. Uit een aankondiging van D. Broedelet & C°, gedateerd 15 Maart 1842, zijn ons van deze prenten ook de prijzen bekend : „De prenten per riem, waarin 24 soorten zijn voortdurend verkrijgbaar a F. 4,75 netto, verkopen F. 6 en bij enkele boeken a 31 ets netto, verkopen 40 ets". (Eén riem is 500 stuks of 20 boeken, één boek is 25 stuks).

Per circulaire van 15 december 1842, maakt J. Schuitemaker aan de boekhandelaars bekend dat hij, door overname eigenaar is geworden van de leesbibliotheek, boekdrukkerij en boekhandel, tot die datum in Purmerend gedreven onder de firmanaam D. Broedelet & C° en dat hij die zaak op 1 januari op zijn naam zal voortzetten ¹.

Schuitemaker pakt de zaak op grootscheepse wijze aan. Hij voert de produktie op, zorgt ervoor dat zijn prenten zo goedkoop mogelijk verkocht worden en noemt zijn bedrijf, geheel terecht, „Pren-tenfabriek".

De gehele vaderlandse geschiedenis, de aardrijkskunde, de natuurkunde, de bijbelse geschiedenis, worden systematisch in beeld en op de prent gebracht en aangevuld met moraliserende lessen, spreekwoorden, zanglessen en biografieën van beroemde mannen.

J. Schuitemaker begint met de 24 prenten van D. Broedelet & C°, in licht gewijzigde volgorde ², te herdrukken. Een tweede jaargang verschijnt onder de titel : „1834 — Prentenmagazijn voor de Jeugd"; de zes volgende jaargangen, elk eveneens van 24 prenten, verschijnen met de vermelding : 3e jaargang, 46 jaargang enz. Steeds worden de onderwerpen — vaderlandse geschiedenis nrs. i, 7, 13 en 19, aardrijkskunde nrs. 2, 8, 14, 20, kinderspelen of spreekwoorden nrs. 5, n, 17 en 23, ambachten of Nederlandse uitvindingen nrs. 4, 10, 16, 22, bijbelse geschiedenis nrs. 5, n, 17, 13, natuurkunde nrs. 6, 12, 18, 24 — in dezelfde volgorde herhaald als bij Broedelet. De kinderspelen en spreekwoorden werden in de laatste jaargangen vervangen door „Kinderdeugden" of door „Zangkunst". In de laatste twee jaargangen duiken een paar meer populaire onderwerpen op : De avonturen van Joris Prop" (7e jg. nrs. i, 7, 13 en 20) en „Spookhistoriën, medegedeeld door meester Penneschacht" (8e jg. nrs. i, 7, 13, 19).

J. Schuitemaker bracht zijne prenten steeds ongekleurd in de handel. Dit werd hem verweten. Maar daarop heeft hij in een circulaire aan zijne afnemers geantwoord :

„Deze en gene heeft mij gevraagd, waarom ik mijne prenten niet, even als de Brabantsche, gekleurd in den handel brenge? De voornaamste reden waarom dit niet geschiedt ... is deze. Het doel van mijn prenten-uitgave is sedert de aanvang gerigt tegen de vaak onzedelijke strekking van die uit België enz., als middel tot smokkelarij, tegen ongehoord lage prijzen ingevoerd worden; ik wensch in plaats van die produkten van wansmaak, iets beters en iets meer hollandsch te

¹ Circulaire Schuitemaker, in collectie Waller, portefeuille Ui. — ² Nr. 1 van liet „Prenten-Magazijn" Broedelet, werd nr. 7 van liet „Prenten-Magazijn" Schuitemaker en omgekeerd.

leveren : daarom beschouwe men den tekst en de versjes van mijne prenten als het meerdere deel der waarde en de plaatjes als de middelen om de leeslust aan te wakkeren" ¹.

De tekst is dus hoofdzaak geworden, de plaatjes zijn bijzaak. Dit zegt hij nog duidelijker in een ander circulaire, gedateerd 1853 : „De ondergeteekende biedt zijne producten... aan, niet als voortreffelijke kunst, maar als industrieprodukten, de waarde bestaat in leerzame lectuur in proza en poëzij, voor jong en oud..." ².

Maar Schuitemaker is er vooral op uit, om tegen lage prijs te kunnen verkopen. Dit verklaart hij nogmaals in een „Berigt en Uitnoodiging aan mijne vermogende landgenooten", eveneens van 1853 : „de raadgevers en voorstanders van mijne onderneming, vergeten te dikwijls dat het hier eene zaak geldt voor het volk, dus voor de minvermogende kinderen in ons land; dat de eerste voorwaarde dus is en blijven moet : Eén prent voor één cent" ³.

Deze lage prijs belette niet dat de prenten typografisch goed verzorgd waren. De vogels van prent 6 van de zesde j g. en de insecten van prent 12 van de achtste j g. kunnen doorgaan als modellen van illustratie voor een leergang van natuurwetenschappen; maar deze tekeningen zijn te degelijk, te mooi voor een leuke kinderprent. In 1853 beschikte Schuitemaker over 192 prenten⁴, die hij herhaaldelijk heruitgaf maar niet steeds in dezelfde volgorde en met dezelfde nummering. Na het verschijnen van de acht jaargangen (±1849) bracht Schuitemaker zijn „Prenten-Magazijn" op de markt in acht reeksen, doorlopend genummerd van 1 tot 192. Het reeksnummer is vermeld onderaan op de prenten, tussen haakjes in de linker hoek. In 1853 kondigt hij zijn prenten aan geklasseerd in reeksen volgens onderwerpen ⁵.

Buitendien benutte J. Schuitemaker de blokken van deze prenten ook nog voor het samenstellen van een kinderbibliotheek, 10 delen in kwarto, samen 1536 pagina's; en voor het drukken van omslagen van schriften.

In de reeds hoger aangehaalde circulaire „Berigt en Uitnoodiging aan mijne vermogende landgenooten" lezen we dat .Schuitemaker in 1853 „sedert 3 maanden ruim 2000 riem of 1 millioen stuks" prenten verkocht had. Het aantal prenten van de reeks „Prenten-Magazijn voor de Jeugd" dat van 1840 tot 1860 verhandeld werd, moet op enkele tientallen miljoenen geschat worden.

In 1860 heeft Schuitemaker zijn „Prenten-Magazijn" overgelaten aan D. Noothoven van Goor te Leiden, die niet alleen de prenten van Schuitemaker herdrukt heeft, maar ook nog een veertigtal

¹ „Ten slotte nog een Antwoord op een Vraag". Circulaire van J. Schuitemaker in collectie Waller portefeuille Ui. — ² „Hollandsche Nijverheid en Graveerkunst. — Hollandsche Taal en Zeden". Circulaire Schuitemaker in collectie Waller portefeuille Ui. —³ Circulaire Schuitemaker, in collectie Waller, portefeuille Ui. — ⁴ Een bijna volledige verzameling van het „Prenten-Magazijn voor de Jeugd" bevindt zich in de collectie Waller portef. U 1 en 2. Zeer vele van deze prenten bevinden zich ook in het Openluchtmuseum te Arnhem en in de meeste overige verzamelingen.

nieuwe prenten heeft uitgegeven. Deze nieuwe prenten zijn genummerd van 193 tot 214 en van nr. 1 tot 16 of verschijnen ongenummerd ¹. De nieuwe prenten genummerd van 1 tot 16 hebben grotendeels dezelfde opvoedende strekking als de prenten van het „Prenten-Magazijn"; zij behandelen o. m. het leven op zee, de dierenwereld, de ambachten en bedrijven, de aardrijkskunde van Nederland. Op de prenten genummerd van 193 tot 214 vinden wij nieuwe onderwerpen van verhalende trant : 196, De drie beeren (ook met nr. 204); 197, De kinderen in het woud (ook met nr. 205); 199, Whitting-ton en zijn kat; 200, Jack de Reuzendooder; 203, De geschiedenis van Blauwbaard (ook met nr. 211); 204, De geschiedenis van Roodkapje (ook met nr. 212); 206, Hoe men zijn kost verdiend (ook met nr. 214); 209, De geschiedenis van Jan Klaassen; 210, Sinbad de zeeman. De nummering van deze prenten is dus zeer willekeurig, eenzelfde prent heeft herhaaldelijk twee verschillende nummers en een zelfde nummer is soms gebruikt om verschillende prenten te nummeren.

Met Broedelet, Schuitemaker, Noothoven van Goor en de uitgevers die na hen komen, hebben de Nederlandse volk- en kinderprenten hun traditioneel en volks karakter grotendeels verloren. Van ambachtskunst wordt deze prentkunst meer en meer nijverheidskunst. Deze nieuwe prenten zijn serieprodukten geworden. De uitgevers noemen zich ook „Prentenfabriek Schuitemaker", „Prentenfabriek D. Noothoven van Goor", J. Schuitemaker spreekt van zijn „fabrieksartikelen".

Alhoewel deze kinderprenten niet meer tot de eigenlijke traditionele prentkunst behoren, hebben wij het nuttig geoordeeld een overzicht te geven van deze reeksen welke, niettegenstaande hun industrieel karakter, toch een rechtstreekse voortzetting zijn van het oude genre. Wij achten deze moderne reeksen echter niet voldoende belangrijk om elke prent, die erin verschenen is, afzonderlijk te inventariseren.

¹ Prenten van Noothoven van Goor vindt men in ongeveer elke verzameling van kinderprenten. De volledige collecties zijn te vinden in het Rijksprentenkabinet te Amsterdam en in het Nederlands Openluchtmuseum te Arnhem.

De trap des ouderdoms van Joost Broersz (afb. 115) is een van de oudste volksprenten over dit onderwerp ². Deze boekdrukker was geboren omstreeks 1609 en werd lid van het boekver-kopersgild op 2 december 1634 ³. Als boekdrukker heeft hij o. m. uitgegeven : G.A. Bredero, An-geniet, vertoont op d'oude Kamer, In Liefd' Bloeyende, den XXII oct. 1623, 't Amsterdam, Ghedruckt by Joost Broersz wonende in de Pijlsteegh 1638 en De Vlaamsche klucht van Willem van Bruyningen, anno 1645 ⁴-

Joost Broersz overleed op 5 mei 1647 en liet twee minderjarige kinderen na. Op 16 april wordt de zaak publiek verkocht, „gebonden en ongebonden boeken, houte letters en een partij grote en kleine Figueren, en alles wat verder aan een Druckerij is behoorende" ⁵. Het is natuurlijk niet uitgesloten dat bij deze „Figueren" zich ook verschillende houtblokken bevonden voor het drukken van volksprenten.

² De Trap des Ouderdoms, van Corn. Anthonisz (Prcntenk. Amsterd.) van omstreeks 1520 is geen eigenlijke volksprent, en de voorstelling is ook zeer afwijkend van de traditionele voorstelling van de volksprenten. — ³ Klccrkooper en Van Stockum, T, blz. 106-107. — ⁴ Cfr. Dronckers, Verz. Waller, nr. 328 en nr. 347. — ⁵ Amsterd. Courant, 31 maart 1674.

18. De Vier Getijden van den Dag. De Vier Getijden des Jaars. De Vier Elementen. - 12 hgs., coll. Ottema.

46. Afbeelding van de Graf-Tombe van Zijne Doorluchtige Hoogheid Overleden te Brunswijck de 9 April 1806. - 1 hsn., grafzerk van Willem V, datum 1816, in de prent gegraveerd, coll. BK.

Van C. Brouwer is alleen bekend wat vermeld staat op de enige prent die uit zijn fonds bewaard gebleven is, namelijk dat hij boekverkoper was „In de Ramen" te Hoorn. Wel kunnen we vermoeden dat hij een afstammeling was van het drukkersgeslacht Brouwer, dat van het begin van de 18e eeuw af te Hoorn werkzaam was. In 1717 verscheen te Hoorn een Zegen en Af-scheydts Wensch,Aen de... Bewinthebberen van de O.I. Maetschappy... uitgegeven door R. Brouwer. En omstreeks 1740 een Examen der Süerlieden door Adriaan Brouwer ¹. Waren R. en A. Brouwer de grootvader en de vader van onze C. Brouwer, die te Hoorn werkzaam was van 1773 tot 1790 ²?

De prent van C. Brouwer bevat 24 illustraties over de fabelen van Esopus. Deze prent is gesigneerd I.C.I., initialen van de Antwerpse houtsnijder Jan Christoffel Jegher, die gewerkt heeft zowel voor Noord- als voor Zuidnederlandse uitgevers. Hij graveerde 47 hsnn. voor de schooluitgave van de Fabulae Aesopi Graece et Latine, verschenen te Amsterdam in het jaar 1660 bij Paulus Matthysz.

-. Ezophus leert en beveelt alle dieren, || Dat yder zal leeven in goede manieren. 24 hsnn. ges. 1.C.I.(egher), coll. Waller 2, Muller 6376.

¹ Cartotheek Enschedé, Bibl. Vereeniging, A'dam. — ² Waller, Biogr. IVoordenb., blz. 434.

"Er is slechts één volksprent bekend met het adres : „Toe Enckuijzen / By R. Callenbach-Klenck, J—' boekverkoper in de Oude Wester-straat". Er bestond dan ook twijfel of R. Callenbach wel een drukker en uitgever was van volksprenten of slechts een wederverkoper. Doch uit het feit dat R. Callenbach-Klenk van 1734 tot 1754 werkzaam was als boekdrukker te Enkhuizen ³ en uit het feit dat op bedoelde prent het stadhuis van Enkhuizen is afgebeeld, blijkt voldoende dat we hier met een eigen uitgave van R. Callenbach te doen hebben.

We zeggen met een eigen uitgave en niet met een originele uitgave, want R. Callenbach heeft voor het samenstellen van deze prent gebruik gemaakt van houtblokken welke vroeger gediend hadden voor andere doeleinden. Op het middenstuk is de markt van Enkhuizen afgebeeld met op het voorplan de „askar" en een man van de ophaaldienst die een brief aanbiedt aan een burger op de drempel van zijn woning. Deze gravure heeft vroeger ongetwijfeld dienst gedaan als nieuwjaarswens. Daar het formaat van deze plaat te klein was voor een normale oortjesprent heeft men ze boven aangevuld met drie houtsneden : links het portret van Maria Theresia, tussen de wapens van Holland en West-Friesland, rechts het portret van hertog Frans de He van Lotharingen (de latere keizer Frans de Ie); onderaan was de gravure van de nieuwjaarswens aangevuld met de wapens van Gelderland, Utrecht, Groningen, Friesland, Zeeland en Overijssel.

-. Kinders Leest met veel Oplettentheyd / Wat Onder dees' Prent al wordt gezeid. 10 hsnn.

— ³ Ledeboer, Boekdrukkers, blz. 143. In de Cartotheek Enschedé, Bibliotheek van de Vereeniging ter Bevordering van de Belangen des Boekhandels te Amsterdam, vonden we voor het jaar 1764 een uitgave vermeld van N. Callenbach-Klenck te Enkhuizen, vermoedelijk een zoon of neef van R. Callenbach.

Over deze uitgeverij is zeer weinig bekend. Inlichtingen verschaft door de stadsarchivaris van Zwolle leren ons, dat Clement, de uitgever van de kinderprenten, de laatste is van een boek-handelaarsgeslacht dat reeds in het eerste kwart van de 18e eeuw in Zwolle gevestigd was.

François Clement was in 1725 werkzaam als boek- en papierverkoper aan de Melkmarkt op de hoek van de Steenstraat ¹. Bij zijn overlijden in 1734 woonde hij in de Diezerstraat ². Op 5 september 1751 werd aan Dirk Rampen en Wed. Clement octrooi verleend om de Zwolse Almanak te drukken. Simon Clement, vermoedelijk zoon van François, verkreeg het klein burgerschap der stad Zwolle op 10 april 1752.

Een zoon van Simon werd op 31 aug. 1756 gedoopt te Zwolle onder de naam Francois. Deze François Clement, gevestigd aan de Grote Aa te Zwolle, trad op 24 april 1777 in het huwelijk met Aaltje Brinkman uit Hogeveen, en in maart 1783 werd hun een zoon geboren die eveneens Francois gedoopt werd.

Er zijn boekjes bekend uitgegeven op naam F. Clement en gedateerd 1807 en 1814 ⁴, maar wij kunnen niet met zekerheid vaststellen of dit uitgaven zijn van Fran9ois senior of Francois junior.

De firma gevestigd onder de naam Clement, De Vri & Van Stegeren was volgens F.G. Waller werkzaam van 1816 tot 1836 ⁵. Ons zijn uitgaven bekend van deze firma, gedateerd 1817 en 1822 ⁶.

Het uitgeversbedrijf Clement, De Vri en Van Stegeren heeft geen enkele nieuwe prent laten graveren. Maar het heeft in het begin van de ipe eeuw nog enkele belangrijke, zeer oude prenten herdrukt, als de merkwaardige16e-eeuwse gravure „Het Key Snijden" en de zeldzame „Icarus en Dedalus".

De firma Clement, De Vri en Van Stegeren heeft haar prentenfonds gevormd door overname van een aantal houtblokken uit het 1 8e-eeuwse fonds van Ratelband & Bouwer ⁷.

Eén enkele van de dertien hieronder vermelde prenten is ons niet bekend in een druk van Ratelband & Bouwer, namelijk de mooie prent getiteld „Een Indiaansche Man en Vrouw de Penekaas geheeten". Hoogstwaarschijnlijk heeft dus ook deze prent vroeger deel uitgemaakt van het fonds Ratelband & Bouwer.

3. Afbeeldingen van de voornaamste Gebouwen der stad Amsterdam. 16 hsnn., onderschrift 1e pl. : Het dolhuis, coll. Waller 2.

4. Afbeeldingen van de voornaamste Gebouwen der stad Amsterdam. 16 hsnn., onderschrift 1ste pl. : De Mont Albaans Tooren van het Eiland te zien, coll. Waller 2.

-. Bybelsche Figuren van het Nieuwe Testament. 16 hsnn., begin onderschrift 1e pl. : Uw Zoon Zach'rias zal den Heer || Den weg bereiden door zijn leer, coll. Waller 2, Ottema.

- Bybelsche Figuren van het Nieuwe Testament. 16 hsnn., begin onderschrift 1e pl. : 't Moet al / op Jezus stem bedaren / Zelfs stormwinden / woeste baren, coll. Waller 2.

- Bybelsche Figuren uit het Nieuwe Testament. 16 hsnn., begin onderschrift 1e pl. : Uw heil Cornelius is gewis / Nu Jezus u geschonken is, coll. Waller 2.

- Bybelsche Figuren uit het Nieuwe Testament. 16 hsnn., begin onderschrift 1e pl. : Hoe hatelijk mijn persoon ook was || Ik ben Gods Zoon o Cajaphas, coll. Ottema.

- Bybelsche Figuren uit het Nieuwe Testament. 16 hsnn., begin onderschrift 1e pl. : Geen magt gaat Jezus magt te boven || Een blindgeboorne zal hem loven, coll. Ottema.

- Is iemand met de Kei gebruit, Die komt maar hier ik snijze uit, Probatum of daarvoor geen duit. 1 hsn., snijden van de kei, coll. Waller, x.

- Een Indiaansche Man en Vrouw | de Penekaas gehee-ten... 2 vss. 1 hsn., coll. Waller 2, Ottema.

- Die met Icarus vliegt tot aan de Zonnestralen, || Die stort met hem ter neer moet naar den afgrond dalen; || Maar die met Dedahis, in alles behoud de middelmaat, || Vliegt veilig over Zee, geniet een gewenschten staat. 1 hsn., coll. Waller 2.

- Dees Beesten wreed Doen niemand leed. 4 hsnn., dieren, coll. Waller 2, Ottema.

- De Koning van Pruyssen te paard, 1 hsn., koning in bladerkrans, coll. Ottema.

- Hier hebt gij zee en land gediert, verbeeld en levend afgesiert. En vogelkens o jonge jeugt. Tot u vermaak met lust en vreugd. 48 hsnn., dieren, coll. Ottema.

¹ Schoolboek betreffende de namen der geslagten van Adam tot op Christus toe, gedrukt bij Francois Clement, boek- en papier-verkoper aan de Melkmarkt op de hoek van de Steenstraat, Zwolle 1725. — ² Ledeboer, De boekdrukkers, blz. 383-84. — ³ B.J. van Hattum, Geschiedenis van Zwolle, te Zwolle bij S. Clement en J. A. van Santen, 1767-1773 (4 dln.). Carp, Beknopt samenstel van de godgeleerdheid ten dienste der leerlingen, 2e druk, bij S. Clement 1785. — ⁴ Enige korte vragen voor kleine kinderen door Jacobus Borstius, te Zwolle bij Francois Clement 1807. — Zwolsche Almanak op het jaar 1814, F. Clement. — ⁶ Waller, Biogr. Woordenb., blz. 437. — "J. A. Oostkamp, Aardrijkskundig Schoolboek van de provincie Overijssel, 2e druk, Zwolle, Clement de Vri en Van Stegeren 1817. — Antwoorden op de voorbeelden ter oefening voorkomende achter de handleiding, door J. ter Pelkwijk, te Zwolle, Clement de Vri & Van Stegeren 1822. — ' De vermelde bijbelprenten van Clement, de Vri en van Stegeren komen voor in het fonds Ratelband & Bouwer onder de nrs. 81, 82, 83, 84 en 85; de „Amsterdamse gebouwen" onder de nrs. 52 en 56; de dierenprenten onder de nrs. 59 en 78; de „koning van Pruisen" onder nr. 65; „het key snijden" nr. 69; „Icarus en Dedalus" nr. 77.

C.D. Cool is meer dan vijftig jaar lang werkzaam geweest als uitgever van boeken en prenten. Hij was achtereenvolgens gevestigd in de Kalverstraat (1613-14), in de Sint-Jansstraat (1615...) en in de Warmoesstraat (1628-69) te Amsterdam ¹.

In het Rijksprentenkabinet te Amsterdam bevindt zich tussen de prenten gesigneerd door Cornelis Anthonisz of toegeschreven aan deze graveur, een Ecce Homo gedrukt op naam van Cornelis Dircksz. Cool. Het is een van de oudste voorstellingen van het Ecce Homo met de Christus-figuur te halve lijve (afb. 36). Deze gravure was voor het eerst uitgegeven, vijftig jaar vroeger, door Jan Ewoutsz te Amsterdam. Zie aldaar.

N. cornel wordt het eerst vermeld als boekverkoper, op 17 april 1777 in het kasboek van het Rotterdamse boekverkopersgild.

Een rekwest van Nicolaas Cornel aan de stad Rotterdam, van 14 october 1787, geeft een kijkje op de activiteit van deze uitgever¹. Hij vraagt octrooi op de alleenuitgave van de Rotterdamse Almanak voor de tijd van 15 jaar, ook op de nieuwjaarsprenten: „de prenten welke men gewoon is bij de aanvang van het jaar aan de burgerije te presenteren, met uitsluiting van alle anderen...". Hem wordt inderdaad op 17 april 1788 toegestaan het alleenrecht tot het „drukken of laten drukken van de karre-mans-, klap wakers-, lantaarnaanstekers-, kraankinders-, toorn wachters- en nieuwjaarsprenten".

Nicolaas Cornel zal op het eind van de 18e eeuw wel een der belangrijkste Rotterdamse drukkersuitgevers geweest zijn. In 1789 verkrijgt hij toestemming tot het uitgeven van de bijbel met nieuwe psalmberijming ².

In de ipe eeuw blijkt het bedrijf van N. Cornel in belang af te nemen. Op 7 augustus 1807 wordt het octrooi voor het drukken van de almanak en de nieuwjaarswensen niet meer uitsluitend aan Cornel toegekend maar moet hij dit recht voortaan delen met zijn concurrenten H. Wyt en J.P. van Ginkel ³.

In april 1831 worden de fondsartikelen van N. Cornel mede vermeld op de aankondiging van een publieke veiling ingericht door T.J. Wijnhoven-Hendriksen te Rotterdam : „Te houden eene ver-koopinge van ongebonden boeken en copijen gedeeltelijk uit het fonds van den eerst ondergeteekende (N. Cornel) benevens een tweede fonds..." ⁴.

Uit het fonds van Nicolaas Cornel zijn slechts drie prenten bewaard, waarvan één zonder volgnummer, en de twee overige gemerkt met de nummers 2 en 31. Twee van deze drie prenten zijn gesigneerd H. van Lubeek, de Nederlandse houtgraveur die ook voor verschillende andere Rotterdamse uitgevers van kinderprenten heeft gewerkt, namelijk voor J. Scheffers, J. Hendriksen en J. Thompson.

De houtblokken van de ongenummerde prent met de afbeelding van de askar en van de burgerwacht zullen hoogstwaarschijnlijk vroeger wel gediend hebben voor het drukken van de nieuwjaars-wens van „de karremans" en van „de klapwakers".

De prent nr. 2 „Steeven Lieven Steeven" is later in het bezit gekomen van P J. Masier (werkzaam 1828-1843). Dit kan gebeurd zijn na de veiling van het fonds Cornel. Maar het is niet uitgesloten dat de prenten van Cornel reeds vroeger overgemaakt waren aan J. Scheffers, en via A. Rijke in het bezit waren gekomen van P.J. Masier.

2. Sie daar al weer wat nieuws / van Steeven lievenSteeven: Jongens / loopt / en koopt wyl zij noch in 't Leven. 24 hsnn. ges. H. v. Lubeek, dienstmeid Steeven; coll. N.O.M.

31. Komt hier nu Kinders reyn, en lees dees Vogels al: Gy hebt met groot en kleyn, hier Honderd in 't getal. 24 hsnn., grote vogelkooi, coll. Waller 2.

¹ Gem. Arch. Rotterdam, Rekwest 17 april 1788. — ² Ibid. Rekwestenboek, nr. 7, blz. 224. — ³ Ibid. nr. 12, blz. 249. — ⁴ Bibl. Vereeniging, Personalia.

Het bedrijf van Jacobus van Egmont, van zijn weduwe, en later van zijn erven, was gevestigd op de Regulier s Breestraat „In de Nieuwe Drukkerij". Dit was voorheen het uithangteken en het adres geweest van Otto Barentz. Smient.

Uit het 18e-eeuwse fonds van Van Egmont zijn talrijke volks- en kinderprenten bewaard, waarvan de houtblokken afkomstig zijn uit de iye eeuw. Dit is o. m. het geval met de prenten 7, 104, 130 gesigneerd I.C.I. (J.C. Jegher), en prent 38 gesigneerd met het monogram van ChristofFel van Sichem. Ook bij de niet gesigneerde, moeilijker te dateren prenten, zijn er verschillende afkomstig uit de iye eeuw. We verwijzen hier enkel naar de mooie „kermisprent" (nr. 48) met de drie tamboers¹.

Met zekerheid staat vast dat Otto Barentsz. Smient en zijn opvolgers, „In de Nieuwe Drukkery" op de Reguliers Breestraat, „heijligen" drukten en uitgaven. Het lijkt dus niet onwaarschijnlijk, dat het oudste gedeelte van het fonds Van Egmont afkomstig zou zijn uit het fonds Smient, hoewel we geen enkele volks- of kinderprent op deze naam vonden.

De oudste ons bekende drukker uit het geslacht Smient is Barent Otsz. Smient, geboren in 1585, van 21 october 1619 af lid van het Amsterdamse boekverkopersgild, en overleden in 1647 ².

Zijn zoon, Otto Barentsz. Smient, geboren in 1614, komt op 31 mei 1635 in het boekverkopers-gild³. Op ii februari 1640 blijkt deze Otto Barentsz. Smient te wonen bij de Regulierspoort, maar v66r 6 oktober 1649 was hij verhuisd naar de Reguliers Breestraat „In de Nieuwe Druckerije" ⁴, waar zijn nakomelingen en hun opvolgers, de Van Egmonts, gevestigd blijven.

In zijn testament van 28 maart 1674 verklaart Otto Smient zijn dochter Maria, gehuwd met Ni-colaas van Duyst, en zijn zoon Barent tot zijn erfgenamen. Een groot gedeelte van de eigenlijke winkelen drukkersinventaris werd in juni 1674 publiek verkocht; drie persen, vele lettersoorten, figuren, kasten en ander drukkersgereedschap kwamen onder de hamer. Onder de te verkopen inventaris van de winkel worden o. a. vermeld : „verscheyde riemen Heyligen, Gansespullen en Uylen Borden" ⁵. Waarom deze verkoop plaats had, is ons niet duidelijk, want Otto Smient blijkt op 26 maart 1682 nog te drukken. Deze Otto Barentsz. Smient werd op 22 februari 1689 begraven. Uit de inventaris van de zaak, ruim eenjaar na zijn dood opgemaakt, blijkt dat hij nog een drukpers met houten en een met koperen degel bezat, naast allerlei ander drukkersmateriaal waarvan wij slechts vermelden :

Barent Otto Smient junior overleefde zijn vader slechts enkele jaren. Hij overleed in 1693 en liet een zoon Otto na, die in 1731 kinderloos overleed ⁷. Na de dood van Barent Otto junior wordt de drukkerszaak publiek verkocht ⁸. De boekhandel daarentegen wordt voortgezet door Barents' zuster en haar echtgenoot Nicolaas van Duyst, onder de naam „D'erven van Otto Barents Smient". Nicolaas van Duyst wordt op 5 februari 1701 begraven. Zijn weduwe, Maria Smient, staat nog een negental jaren in de boekwinkel, totdat zij de inboedel op donderdag 24 april 1710 publiek laat verkopen. Onder het te verkopen goed worden vermeld :

¹ Muller, Historit'platen, deel III, blz. 177. — ² Kleerkooper en Van Stockum, I, blz. 724-25. — ³ Ibid., blz. 726. — ⁴ Ibid., blz. 726-27. — ⁵ Ibid., blz. 730. — " Ibid., blz. 31. — ' Ibid., I blz. 734. — ⁸ Not. Prot. Notaris Wallendael, Amsterdam, Kleerkooper en Van Stockum, I, blz. 733 „Het papier, de parsen, de letterkassen, letteren, figuren, het uithangbort worden verkocht".

„eenige 100 riemen liedjes schrijf- en druk-papieren, heyligies, strooygoed en 't gene verder bij de catalogus te sien is" ^l.

In hetzelfde jaar 1710 waarin Maria Smient, weduwe van Duyst, de gehele inventaris van haar boekwinkel had laten verkopen, vestigde Jacobus van Egmont zich in het huis der Smients „op de Reguliers Bree-straat, in de Nieuwe Drukkerij". J. van Egmont werd omstreeks 1686 in den Haag geboren ², was werkzaam, eerst als letterzetter bij de Haagse drukker Limburg, en na zijn huwelijk in 1707 bij de Amsterdamse boekdrukker Hogenhuyse, tot hij zich in 1710 zelfstandig vestigde.

Daar de drukkerij van de Smients met de ,,parsen" en „figuren" publiek verkocht was in 1693, is het uitgesloten dat dit materiaal zou aangekocht geweest zijn door Jacobus van Egmont die toen pas 7 jaar oud was; uiteraard nog minder het gedeelte van de inventaris dat reeds in 1674 onder de hamer was gebracht. Hoogstens kon Van Egmont een partij „heyligjes" gekocht hebben op de veiling van de winkelvoorraad van Maria Smient op 24 april 1710.

Er is geen enkele prent bekend die gedrukt of uitgegeven zou zijn geweest door Jacobus van Egmont, werkzaam van 1710 tot omstreeks 1724 ³. Van Egmont kan dus niet beschouwd worden als rechtstreekse voortzetter van het fonds Smient.

Van de weduwe Van Egmont, werkzaam van omstreeks 1724 tot 1761 ⁴, zijn wel een aantal kinderprenten bewaard (in de lijst gemerkt W.) en ook populaire boeken ⁵.

De grootste activiteit op het gebied van de uitgave van kinderprenten en volksboeken werd vertoond door de Erven der Weduwe Jacobus van Egmont (1761-1804) ⁶.

Zoals wij reeds lieten opmerken, bevat het fonds Van Egmont talrijke platen afgedrukt van 17e-eeuwse blokken. Hoe zijn die in het bezit gekomen van de weduwe van Egmont? Behoorden al deze oude platen, of de meeste hiervan, oorspronkelijk tot het fonds Smient en zijn ze langs omwegen en tussenpersonen terug in het bezit gekomen van ,,De Nieuwe Drukkerij" op de Reguliers Breestraat? Deze vraag zou slechts kunnen beantwoord worden, zodra er „heyligen" uit het fonds Smient zouden te voorschijn komen.

In het fonds Van Egmont zijn niet enkel prenten verschenen gedrukt met 17e-eeuwse blokken, maar ook prenten met houtgravures uit de16e eeuw. Zo de Thyl Uilenspiegel (nr. 13) gedrukt van de blokken van de Antwerpse Uilenspiegel-uitgave van Jan van Ghelen van 1575 ⁷; zo de „Paasch-Prys" (nr. 7), Suzanna in het bad, gedrukt met een houtgravure van Jorg Brew (eerste helft 16e eeuw) ⁸of liever met de onderste helft van deze houtgravure, want de originele houtgravure werd middendoor gezaagd om een blok te verkrijgen geschikt voor het formaat van de volks- en kinderprenten; zo ook de zogenaamde „Kermis-Printen" (nr. 57 en 59) met de mooie l6e-eeuwse ruiterportretten, de eerste van Koning Hendrik II van Frankrijk, de tweede van Karel en Filips II, en de zeer merkwaardige ongenummerde prent De Vermaakelyke V asten-Avond Vreugd ges. N.M.

Het fonds Van Egmont is bijzonder aantrekkelijk door zijn grote afwisseling. Naast het oude „vervallen cultuurgoed", de kunstprenten die tot volks- en kinderprenten geworden waren, en de eigenlijke kinderprenten met de traditionele onderwerpen : Jan de Wasser (nr. i), Steven van der Klok (nr. 10), De trap des ouderdoms (nr. 37) enz., vinden wij in dit fonds gelegenheidsprenten als de „Welkoms-Groet, aan Zijne Doorlugtiche Hoogheid, den Grave van Buuren" (nr. 15), de Oranje-

¹ Kleerkooper en Van Stockum, I, blz. 734. — ² Ibid., blz. 195. — ³ Het oudste ons bekende boek uitgegeven door Jacobus van Egmont is gedateerd 1711 (E. Dronckers, Verz. Wallcr, nr. 1023) en het jongste 1724 (Het Boek, jg. 14, blz. 105). — ⁴ Waller, Biogr. Woordenboek, blz. 443. — ⁵ Dronckers, Verz. Wallcr, nrs. 330, 617, 900, 1030, l610. Een boek, nr. 1030, is gedateerd 1736, een ander, nr. 330, is gedateerd 1752. — ⁶ Waller, Biogr. Woorden])., blz. 443. — ' Van Heurck en Boekenoogen, I.P.F., blz. 149. — * Das Kupferstichkabinet, Fischer Franke Buch- und Kunstverlag, Berlin, 1901.

prent met het ruiterportret van Willem IV, W.C.H. Friso (nr. 60) (dezelfde afbeelding wordt later, onder hetzelfde volgnummer, gebruikt als portret van Willem V), en ook totaal nieuwe prenten, gegraveerd in opdracht van de Erven Van Egmont door de knapste 18e-eeuwse Nederlandse graveur van volks- en kinderprenten, H. Numan, of door de Firma Van Egmont overgenomen uit het eigen fonds van deze graveur die zelf ook een tijdje uitgever gespeeld had (nrs. 6, 12, 17, 21, 26, 27, 37, 58, 82, 84, 97, 108, 112, 114, 124, 125, 128).

Ook A. Bouwens, een knappe graveur, heeft voor het fonds Van Egmont enkele nieuwe prenten gegraveerd (de nrs. 16, 93 en een ongenummerd oorlogschip).

In deze lijst hebben we niet opgenomen de spelen, nieuwjaars-, paas-, pinkster-, kermis- en verjaarsbrieven verschenen bij Van Egmont buiten de genummerde reeks. Ook vele van deze brieven zijn gesigneerd H. Numan.

Evenals hun voorgangers en hun tijdgenoten hebben de Van Egmonts zich beziggehouden met de uitgave van volksboeken; herdrukken van middeleeuwse ridderromans : De Historie van Malegys^l; Margareta van Limburgh ²; moderne kluchten : De vrolijke Kramer (ne druk!), De vrolijke Louw en Krelis ³; almanakken : Het vrouwenalmanakje van Diewertje en Grietje ⁴ en tenslotte volksboekjes die de firma samenstelde met de blokken van volksprenten : De nieuwe en Vermaaklijke Kinderen Bogaard, zijnde voorzien met drie honderd vijftig soorten van Figuren. De vierde druk is van 1794 ⁵.

Onbekende prenten: 11-22-24-25-29-32 tm 35-43-49-52-54-55-61-64 tm 67-72-78-91-95-101-102-107-120-121-

1. Hier hebt je 't leven en bedryf, / Van Jan de Wasser en zyn Wyf. 24 hsnn., coll. Waller E., x.

2. Gy Kinderen die dit Werk beziet, Gedenkt dat God dit al gebied. 24 hsnn., eerste 12 pi. tegenslag op boerderij, volgende 12 de slachttijd, coll. Waller E, x.

3. Paasch-Prys. 1 hsn., Christus aan het kruis met Maria, Johannes en Maria-Magdalena, coll. Waller E, x, e. a.

4. Hier wordt door Jacob Cats, ô Jeugd! u voorge-schreeven, Al de verandering in 's Menschen gant-sche Leven. 24 hsnn., levensloop, coll. N.O.M.

5. Door Jacob Cats is veel beschreeven, Voorbeelden gesteld hier beneeven. 18 hsnn., spreuken en gezegden, coll. Waller E, x.

6. Hier is der Jeugd geschetst de Maanden van het jaar... 4 vss. 12 hsnn. ges. Numan, coll. Waller E, x, e. a.

7. Paasch-Prys. 1 hsn., de kuise Suzanna, onderste helft van houtblok gegraveerd door Jörg Brew, coll. Waller E, N.O.M., e. a.

7. Tot vermaak der Jeugd, || Is hier weer een nieuwe vreugd. 24 hsnn. ges. 1.C.I.(egher), taferelen uit het O. en N. Test., coll. Waller E.

8. Hier hebt gy Jonge Lien, Vogels, Uyl, Kat en Nest te sien. 4 hsnn., kinderen met dieren, coll. Waller E, x, e. a.

9. Komt hier nu Kinders fyn en lees dees Vogels al / Gy hebt met groot en kleyn | hier hondert in 't getal. 24 hsnn., grote vogelkooi, coll. N.O.M., Muller 3987, e. a.

10. Ziet Steven van der Klok, met al zyn vroome daaden, Waarmee hy was voorzien en rykelyk beladen. 24 hsnn., coll. Waller E, Muller 3978.

12. Af-Beeldinge hoedanig de Kinderen Israëls waaren Gelegerd: Met aanwyzinge hoe en waar eiken Stam is geplaatst geweest. Nevens || de Verbeeldinge van eenige der voornaamste Zaaken, welke onder hun hebben gediend tot der Tabernakel, of Tente der t' Za- || men komste, enz.; welke was in het midden van het Leger der Twaalf Stammen. 13 hsnn., coll. Waller E, Kuyk e. a.

12. Afbeelding van den Brand der Ouden Schouwburg, te Amsterdam, 1 hsn. ges. H. Numan, coll. Waller E.

15. Welkomst-groet aan Zyne Doorluchtige Hoogheid, den || Grave van Buuren. || Aanspraak der Katwyks-ze Herderinnen, aan Haare Doorl. Hoogheid, || Carolina, Princes van Oranje Nassau, by het aanbieden van een Bloem-Bouquet. 2 hsnn. ges. A.M., coll. Waller E, gedat. 1767, coll. x.

16. Dit schijnt wel in de daad - Een vrouw van hoogen staat. Zo fier te Paard geseten. En zonder stap te meeten. 1 hsnn. ges. A. Bouwens, edeldame te paard, Prentenk. Amsterd., Holl. Hsnn. 1.

17. De Anticque Schilder en Beeldhouwer. 2 hsnn. ges. H. Numan, apen als schilders en beeldhouwers, coll. Waller E.

17. Het Gezigte van Ezechiel, by de Riviere Chebar. En eenige Afbeeldingen der Gezigten van Joannes, in het Eiland Patmos, n hsnn., taferelen uit het O. en N. Test., coll. Waller, x.

18. Wonderlyke Avontuuren van Schipper Willem Ysbrantsz. Bontekoe. 8 hsnn., coll. Waller E, x; z. nr. coll. Atlas v. Stolk 1636.

19. Hier hebt gy, jonge jeugd! nu afgebeeld het leven, Van Jan Klaassen met zyn Saartje Jans verheven. 16 hsnn., coll. Waller E.

20. Daar Ouders Sterven de Kindren treuren, Gelyk men dagelyks ziet gebeuren, 1 hsn., moeder op sterfbed, coll. Waller E, Atlas v. Stolk.

21. Komt, Kindertjes! komt hier, wilt Docter Steven kyken, || Met zyn Knecht Spring in 't Veld, gy zag nooit zynsgelyken. 24 hsnn. ges. H. Numan, coll. Waller E, x.

23. Hier ziet gij veel byzonderheden / Uit Oost-Indien nu ontleden. 8 hsnn., taferelen uit Oost-Indië, coll. Waller E.

26. De Nieuwe Oost-Indische, Oorlogs- en Koopvaardy-Vloot. 26 hsnn., coll. Waller E, x.

26. Afbeelding van het Luthersche Wees- en Oude-Mannen en Vrouwenhuis, op 't Weesper-Veld, te Amsterdam, 1 hsn. ges. Numan, coll. Waller E.

27. Afbeelding van het Slot van Abcoude en van de Nieuwersluis. 2 hsnn. ges. H. Numan, coll. Waller E, N.O.M., e. a.

28. Allons sla pauken, blaas trompetten. 18 hsnn., militaire en andere onderwerpen. Cat. Beyers, Utrecht, 1966, nr. 1672.

30. Scherpt uw Verstand en vat den Zin, || Daar steekt hier nog al Leering in. ... 4 vss. 8 hsnn., 8 verschillende rebussen, coll. Waller E, N.O.M., e. a.

31. Beleegering van Leiden: Begonnen den 5 Mey 1574. Verlaten den 3 October. 8 hsnn., coll. N.O.M. 33. Valentyn en Oursson. 8 hsnn., coll. Ottema.

36. Het Hollandsen Oorlogsschip de admiraal de Ruiter, van 64 stukken Kanon, onder bevel van den schout by nacht, nu Vice-Admiraal J. A. Zoutman. - Het Engelsch Oorlogsschip de Fortitude, van 74 stukken Kanon, onder bevel van den Admiraal Ay de Parker. 2 hsnn. ges. A. Bouwens, oorlogsschepen, coll. Atlas v. Stolk 4391, z. nr., coll. x.

37. De Trap des Ouderdoms. 1 hsn., coll. Waller E, N.O.M., zonder nr., coll. Atlas v. Stolk suppl. 63.

38. Gy Kind'ren, die uw Oog op deeze Prenten slaat... 2 vss. 8 hsnn. ges. C.V.S.(ichem), protestantse geloofsmartelaten, coll. Muller 3978.

39. Zo zag men hen, die voor de Waarheid streeden, || Weleer geplaagd, gepynigd en ter Dood || Gebragt, die zy vol moed gewillig leden, || Hier door verlost uit al hun druk en nood. 8 hsnn., protest, geloofs-martelaren, coll. Waller E, x.

40. De Jongens vermaaklyke Tydkortinge. 24 hsnn., kinderspelen en bezigheden, coll. x.

41. Urbaan en Isabel, verbonden aan den ander, Zyn eerst gescheiden toen vereenigd met elkander. 24 hsnn., coll. Waller E, x.

42. De Jeugd werd hier gesticht, door 't werk in tucht gehouwen, Gelyk men daaglyks ziet, van 't Doopen af tot 't Trouwen. 48 hsnn., levensloop van doop tot huwelijk, coll. Waller E, N.O.M, (gereprod. bij v. Heurck en Boekenoogen, LP.F., blz. 450).

44. Ziet eens, o jonge Jeugd! hoe dat den Huis-Man slaaft; || En met zyn Melk en Waar, heel vroeg naar stad toe draaft. 24 hsnn., boerenleven, coll. Waller E, N.O.M.

45- Jongens wil je vreugd vermeeren, Wilt in deeze Prent studeeren; want het is van Tetjeroen, Die een ieder kon voldoen... 8 vss. 24 hsnn., coll. Waller E, x.

46. Beziet dit Volkje eens terdeeg: Zij staan elkaêr niet in de weeg. 36 hsnn., allerlei personages, coll. x.

47. Beschouw eens deze Dieren zij spreeken met haar vieren. 4 hsnn., dieren, coll. Ottema; zonder nr., coll. x.

51. Die Lui en Lekker is, moet zich op reis begeeven, Om in Lui-Lekkerland als al de rest te leeven. 1 hsn., coll. N.O.M., Atlas v. Stolk 3796, e. a.

53. Hier ziet gy Schepen die bereid, || En vaardig zyn ten allen tyd. 6 hsnn., twee schepen, halsrecht, drie personages in verschillende klederdracht, coll. Waller E. 55. Het Leeven en Bedryf van Cartouche. 16 hsnn., coll. Atlas v. Stolk 5821 b, x.

58. Afbeelding van de Luthersche Nieuwe Kerk, te Amsterdam, 1 hsn. ges. Numan, coll. Waller E, N.O.M, e. a.

59. Kermisprent. 1 hsn., ruiterportretten van Keizer Karel V en Fillips II, coll. Ottema.

60. Kermis-Prent. 1 hsn., Willem IV te paard in bladerkrans, coll. Waller E; zelfde prent met titel : Lang Leeve Oranje, en in de prent gedrukt „W.C.H. Friso", coll. x, Waller E; id. met in de prent gedrukt : „Willem de Vde", coll. x.

N.O.M.; met nr. 62, coll. x. 66. De Nieuwe Warande der Dieren. 24 hsnn., verz.

65. Ziet deeze Visscben met dit Hoorntje eens aan // Of Zij U wel terdeeg behaagen en aanstaan. 6 hsnn., vissen. coll. Y.

68. Bybelsze Historiën. 1. 24 hsnn., taferelen uit het O. T., coll. Waller E, x.

69. Af-Beelding van de Haarlemmer-Poort. | Af-Beelding van de Zaag-Moolens Poort: Met de Klok-Gietery in het verschiet. 2 hsnn., coll. Waller E, N.O.M., e. a.

70. Bybelsche Historiën. II. 24 hsnn., taferelen uit het O. T., coll. Waller E, x.

73. Lustig, Jongens! tree naar binnen, || De Aapen-Kermis zal beginnen || Keesje-Maat is bly van Geest, || Op het zoete Kermis-Feest. 24 hsnn., taferelen met apen, coll. x.

74. Gy, jeugd! die 't Speelen bly bemint, || Het Kind kan nooit vermaak ontbeeren... 4 vss. 16 hsnn., kinderspelen, coll. Waller E, N.O.M., e. a.

75. Hier ziet gy, Jeugd! des Pausen magt En Heerlijkheid, met al zyn pragt. 8 hsnn,, taferelen uit het leven van verschillende pausen, coll. x.

77. Gelyk de Zoete Jeugd, tot Tydverdryf geneegen, || Hun grootste blydschap vind in kinderlyk bedryf, || Zo heeft der Oudren Doen somtyds ook niets om 't Lyf, |[ Veele Ouden gaan nog wel op Kinderlyke wegen. 4 hsnn., kinderen met vogels, coll. Ottema, Norge.

79. Die Hemel, Aarde en Alles wat || Wy zien, hetWeezen gaf en Leven || Gaf alles ook zyn tyd, op dat || Het Alles op zyn Tyd zou geeven. 4 hsnn., de vierjaargetijden, coll. N.O.M., v. Gijn.

80. De Al-Magtige Opper-Heer schonk aan zijn Beeld Vijf Zinnen. || Gelukkig / die hier Niets dan in Gods Vrees Beginnen, 1 hsn., de vijf zinnen, coll. x, Stoffel.

82. Afbeelding der Kerk van het Dorp Ouderkerk aan den Amstel. 1 hsn. ges. Numan, coll. Waller E, x.

83. Het Lyden van Onzen Heere en Heyland Jesu Christi. 8 hsnn., coll. Waller E, Atlas v. Stolk 5821 c, e. a.

84. Afbeelding van de Schouwburg te Amsterdam... 5 regels. 2 hsnn. ges. H. Numan, Schouwburg en oorlogsschip Alphen, coll. Waller E.

86. Bybelsche Historiën. III. 24 hsnn., taferelen uit het O. T., coll. Waller E, x.

88. De Nieuwe Sint Nicolaas-Prent. 1 hsn., vorst te paard, coll. Waller E, N.O.M., e. a.

90. Wilt l o! Jonge Jeugd dees Vogelen bekyken / Die zeer uitstekende na Levendig gelyken. 5 hsnn., coll. Waller E, x.

92. Geen vreemder Beesten men ooit vand, Als in 't Amerikaansche Land. 4 hsnn., dieren, coll. Waller E.

93. Zie hier naar Kunst geschets, Lucht, Water, Vuur en Aarde. De vier Hoofdstoffen, daar Natuur door moet bestaan... 4 vss. 4 hsnn. ges. A. Bouwens, de vier elementen, coll. Waller E, x, e. a.

94. Het meest, o jeugd! dat gy hier ziet, Is Kinderspel en anders niet... 8 vss. 16 hsnn., kinderspelen, coll. Waller E, Muller 3978.

96. Bijbelsche Historiën IV. 24 hsnn., taferelen uit het O. T., coll. Waller E, N.O.M., e. a.

97. -. 2 hsnn. ges. H. Numan, spelen : blindeman en tekenkunst, coll. Waller E, N.O.M., e. a.

98. Dit is een schone Paling / Zeequak en een Noor-weegze Korp. 3 hsnn., vissen, coll. Waller E.

99. Tweede Afdeeling van eenige der voornaamste gebeurtenissen van het Huis van Oranje. 4 hsnn. ges. Perske, coll. Waller E.

100. Bijbelsche Historiën. V. 24 hsnn., taferelen uit het O. T., coll. Waller E, x.

103. O Jeugd! gy ziet hier ernst en spel, Behaagt dit Printtafreel u wel... 4 vss. 12 hsnn., allerlei taferelen ook kinderspelen en bezigheden, coll. Waller E, Muller 3978.

104. Hier ziet gy, Jonge Jeugd! de nagebleeven Schat van Jacob Cats waarin veel deugden zijn bevat. 24 hsnn. ges. 1. leghers, coll. N.O.M., Ottema.

105. Dit is nu het vervolg des nagebleeven Schat van Jacob Cats, waarin veel Wonderen zyn vervat. 24 hsnn., coll. Waller E, N.O.M., e. a.

108. Deeze Heer neemt afscheid van zyn Vrouw, Zyn Zoontje hem wel volgen zou. 1 hsn. ges. H. Nu-man, huiselijk tafereel, coll. Waller E, N.O.M.

109. Afbeelding van de Buiten-Amstel / des Winters. Afbeelding van de Buiten-Amstel / des Zomers. 2 hsnn., coll. Waller E, N.O.M., e. a.

111. Gezicht van het Dorp Slooten. Gezicht van de Sparwouder Poort te Haarlem. 2 hsnn., coll. Waller E, Muller 3978, e. a.

112. De omgekeerde kar. De omgewentelde Kruiwagen. 2 hsnn. ges. H. Numan, coll. Waller E, Muller 3978.

114. Jaagt en ryd in Wintertyd. 2 hsnn. ges. H. Numan, wintervermaak, coll. Waller E, N.O.M., e. a.

116. Paasch-Prijs. Van de twee Aenbidders. 1 hsn., allegorische voorstelling van het ware en het valse gebed, coll. Waller E, x, e. a.; zelfde prent met titel : Afbeelding van de Waare Aanbidders, coll. N.O.M., x.

118. Beschouw dit Kinderspel tot uw vermaak, o Jeugd. Doch houd vooral in 't oog de schoone Deugd. 24 hsnn., kinderspelen, coll. Waller E, N.O.M., e. a.

119. De Afbeelding van het Hof en 't Stadhouderlijk Kwartier in 's Hage... 3 lijnen, 1 hsn., gezicht van den Haag en statiekoets (gereprod. bij Van Heurck en Boekenoogen, 1.P.P.B., blz. 59.)

123. Afbeelding van de Nieuwgebouwde Muyder-poort. Afbeelding van de Weesper-Poort. 2 hsnn., coll. Waller E, Muller 3978, e. a.

124. Kermisprint. Met de Afbeelding van de Spullen en Kraamen en de Optrekkende Jongens na de Beurs. 2 hsnn. ges. H.Numan, coll. Waller E, N.O.M., e. a.

125. Jonge Luy Haar Werk. 2 hsnn. ges. H. Numan, slede met mand flessen hipocras en slede met huwelijkspaar, coll. Waller E, N.O.M., e. a.

127. De Heugelyke Geboorte van den Prins van Orange. 1 hsn., coll. Waller E, N.O.M., e. a.

128. Afbeelding van het Waaien-Weeshuis, te Amsterdam. 1 hsn. ges. H. Numan, coll. Waller E, x.

129. Afbeelding van de Amstelkerk, te Amsterdam. 1 hsn. ges. H. Numan, coll. N.O.M., zonder nr., coll. Muller 3978, x.

130. Eenige Afbeeldingen uit het Oude en Nieuwe Testament. 15 hsnn., samenraapsel van 15 verschillende blokken van versch. formaat, eerste drie ges. 1.C.I(egher), coll. Waller E, Atlas v. Stolk 5821 f, e. a.

144. Moxes Aaron, 1 hsn., ges. monogr. Corn. Anthonisz. Coll. Prentenkabinet Rijksmuseum. Corn. Anthonisz 1 gr. form.

-. -. 2 hsnn. ges. H. Numan, rolstoeltje en kaartenhuis, coll. Waller E, Van Gijn.

-. Een Haantje met een bok, een Vogeltje daarneven, Hoe gy ze ook gebruikt, dat is my om het even. 3 hsnn., coll. Waller E.

¹ De Schoone Historie || Van Den Ridder || Malegys, || Die het Vervaarlyk Paard Ros || Beyaard Wan : ||En die veel wondcrlyke en avontuerlyke dingen || bedreef, in zyn leven met zyne konsten, gelyk || de Historie verklaart en is zeer genoeglyk te || lezen voor jong en oud. || Van nieuws Gecorrigeerd en verbeterd naa de || Fransche Taal. || Te Amsterdam, Gedrukt by de Erven de Weduwe Jacobus van || Egmont, op de Reguliers Breê-straat. [j En te || Gend, by L. || van Paemel, op den Brabanddam. || (Dronckers, Catalogus nr. 774). Uit deze uitgave blijkt tevens dat de Erven van de weduwe Jacobus van Egmont samenwerkten met de bekende Gentse uitgeversfirma Van Paemel. Zie ook Tijdschr. Boekw.,]^. 6, blz. 269. — ² Catalogus Boeken-oogen, blz. 16. — ³ Dronckers, Vers. Waller, nrs. 971 en 1121. — ⁴ Ibid., nr. 140. — ⁵ Collectie Borms.

Het huis Enschedé te Haarlem, thans het belangrijkste grafische bedrijf in Nederland, werd gesticht door Izaak Enschedé. Deze Izaak werd in het jaar 1703 ingeschreven in het gild van de boekdrukkers en boekverkopers van Haarlem ¹.

Izaak Enschedé heeft ook volksprenten uitgegeven. Eén hiervan is in een paar exemplaren bewaard gebleven (afb. 49). Het is een merkwaardige satirische prent welke verder beschreven wordt in het iconografisch gedeelte onder de rubriek : satirische onderwerpen. Er zijn van deze prent uitgaven verschenen in 1730 en 1731. De houtblokken werden later gebruikt door Johannes Enschedé voor het boekje XXXVI aartige figuuren geinventeert door Fr. v. Ostade tot Haarlem ². Zo weten we wie

¹ Het huis Enschedé 1703-1953, Haarlem 1953, blz. XXXI. — ² Muller, Historicplatcn, supplement 3981 B.

deze houtsneden ontworpen heeft. Uit het standaardwerk van Charles Enschedé: Fonderies de caractères et leur matériel, dans les Pays-Bas du XVe au XlXe siècle, vernemen wij verder dat de tekeningen van Van Ostade in hout gegraveerd werden door Izaak van der Vinne, en dat deze houtblokken in het bezit kwamen van Izaak Enschedé door aankoop van het materiaal van de drukkerij van Christiaan Vermey te Leiden, op 9 oktober 1724 ¹.

Vermey, afkomstig uit Antwerpen, was dus de oorspronkelijke uitgever van deze prent. Hij werd in 1707 te Leiden ingeschreven als boekdrukker en boekverkoper ². Izaak van der Vinne geboren te Haarlem in 1665, was aldaar werkzaam tot zijn overlijden op 15 april 1740 ³. Het huis Enschedé is ook in het bezit van nog achtenveertig andere houtblokken gegraveerd door Van der Vinne. Op deze blokken zijn allerlei dieren en personages afgebeeld zoals gebruikelijk was op de kinderprenten van die tijd. Komen ook deze blokken uit het bezit van Vermey > Vermoedelijk wel. Het is niet onwaarschijnlijk dat Izaak Enschedé met deze en met nog vele andere, oudere houtblokken, welke nu nog in het bezit zijn van de firma Enschedé, kinderprenten heeft gedrukt. Dit geldt o. m. voor „de twaalf maanden" getekend door Esaïas van de Velde en gegraveerd door Christoffel van Sichem ⁴, en voor de afbeeldingen van vogels gegraveerd door Dirk de Bray ⁵. Dit geldt vooral voor een reeks afbeeldingen van allerlei personages. Deze reeks bestaat uit dertig houtblokken waarvan het formaat juist geschikt is om er samen een prent van 40 X 30 cm mede te drukken ⁶. Verschillende boertige taferelen uit deze prenten als de moeder met het urinerend kind en de brakende dronkaard, komen ook voor op andere volksprenten uit die tijd. Dit geldt ook nog voor de achttien mooie gravures met afbeeldingen van „dwergfiguren" : kreupelen, bedelaars en muzikanten, naar gravures van Callot ⁷. Ook de achtentwintig houtblokken met afbeeldingen van volkstypen, vrouwelijke en mannelijke paren ⁸, vormen samen het juiste formaat voor een oortjesprent.

De acht houtblokken met ambachten en beroepen, en de negen gravures uit het leven van Tyl Uilenspiegel ⁹, blijken onvolledige reeksen te vormen en kunnen oorspronkelijk gediend hebben voor het drukken zowel van volksboeken als van volksprenten.

Deze17e-eeuwse blokken komen niet uit het fonds Vermey, maar hoogstwaarschijnlijk uit het fonds Casteleyn. Dirk de Bray was als etser en houtsnijder werkzaam in Haarlem van 1651 tot 1678¹⁰. Illustraties voor een uitgave van Vincent Casteleyn, werkzaam als boekdrukker te Haarlem van 1612 tot 1659, worden hem toegeschreven¹¹. Esaïas van de Velde was werkzaam te Haarlem van 1610 tot1618¹². Het is zeer aannemelijk dat de houtblokken gegraveerd of getekend door De Bray en door Van de Velde, alsook de andere houtblokken uit deze periode, nu in het bezit van Enschedé, afkomstig zijn van de firma Casteleyn. Omstreeks het midden van de 18e eeuw kochten Izaak en zijn zoon Jo-hannes de Haarlemse Courant. De Casteleyns waren eveneens stadsdrukkers en ook dit recht werd overgedragen aan de Enschedé's. Trouwens Johannes Enschedé had zich bij zijn huwelijk in 1736 gevestigd

¹ Enschede, Fonderies, blz. 144. — ² Ledeboer, De boekdrukkers, blz. 286. Indien de datum van inschrijving te Leiden, 1707, zoals vermeld door Ledeboer, juist is, zou hieruit blijken dat Christiaan Vermey nog enkele jaren als uitgever werkzaam bleef te Antwerpen, nadat hij reeds ingeschreven was in het boekengild te Leiden. Immers in 1709 verschenen nog te Antwerpen „Meditatien tot de H. Communie door Abraham van der Mal, canonik tot Uytrecht. 't Antwerpen voor Christianus Vermey, in de Koorn-Brugsteeg, 1709". Zie Olthoff, De Boekdrukkers, blz. 109. — ³ Wallcr, Biogr. Woordcnb., blz. 343. — ⁴ Enschedé, Fonderies, blz. 132, reprodukties blz. 140-141. Het is niet zeker dat deze plaatjes bedoeld waren als een voorstelling van de twaalf maanden. Zulke kalender-gravures stellen in de regel de typische bezigheden voor van elk seizoen : het zaaien, het hooien, het oogsten van het graan, de slachttijd enz. Deze karakteristieke maandbeelden komen hier niet voor. Wij zijn geneigd deze plaatjes te beschouwen als bestemd voor een prent gewijd aan het landen buitenleven in het algemeen. Dergelijke prenten komen voor in verschillende fondsen van volks- en kinderprenten. Zie iconografische lijsten. — ⁵ Ibid., afbeeldingen blz. 151-153. — ⁶ Ibid., afb. blz. 156-157. — ' Ibid., afb. blz. 160-161. — ⁸ Ibid., afb. blz. 158-159. — ⁹ Ibid., afb. 163. — ¹⁰ Waller, Biogr. Woordenb., blz. 46. — 11 Dronckcrs, Vers. Wallcr, blz. 151, nr. 616. — ¹² Waller, Biogr. Woordenb., blz. 335.

in een huis dat aan de familie Casteleyn had toebehoord ¹. Zo begrijpen we hoe talrijke houtblokken van volksprenten uit de eerste helft van de 17e eeuw in het bezit gekomen zijn van het huis Enschedé. Oorspronkelijke prenten waarop deze gravures zijn afgedrukt, zijn echter niet bewaard gebleven.

-. Hier hebt gy afgebeeld en uytgedrukt naar 't leeven || Veel meerder koddigheyd / als ons Ovied' beschreven || Heeft in zyn geestig Boek / de Metamorphosis. Ey koopt dan deeze Print / geen raarder in ‘t land is. 36 hsnn. gedat. 1730, coll. Enschedé; gedat. 1731, coll. v. Gijn; herdruk van 1895, coll. Waller 2.

- Spelen van Cupido, herdruk uit 1895 van de prent van Margaretha van Bancken. coll. BK

In het historisch overzicht van de l6e eeuw hebben we reeds gewezen op de talrijke mooie rijmpren-ten uitgegeven door Jan Ewoutsz, Peter Warnersoen, e. a. We hebben gezegd dat we deze artistieke prenten niet beschouwen als volksprenten en hebben ze dan ook niet opgenomen in deze catalogus. We maken een uitzondering voor een Ecce Homo, „Gheprent tot Aemstelredam by my Jan Ewouts-zoo(n)". Jan Ewoutszoon was werkzaam als graveur, lettersnijder, boek- en prentdrukker van 1535 tot 1564 ². Dit Ecce Homo sluit aan bij de l6e eeuwse „hilgen", werd vijftig jaar later als volksprent herdrukt door Dircksz Cool te Amsterdam en diende tot model voor een gelijkaardige prent gegraveerd door J.C. Jegher.

Omstreeks 1740 ³ vestigde Abraham Ferwerda zich als drukker te Leeuwarden in het huisje, genaamd„De Zaadzaayer", in de Peperstraat. V66r hem waren hier ook reeds uitgevers-drukkers gevestigd. De boekdrukker Rintjes had hier goede zaken gedaan, en zijn weduwe had de zaak overgelaten aan Pieter Ruurds, evenals Rintjes leraar bij de doopsgezinden. Omstreeks 1716 werd Ruurds opgevolgd door Johannes Thyssens, van wie enige godsdienstige uitgaven bekend zijn.

Klein begonnen, heeft Ferwerda door ijver, bekwaamheid en ondernemingsgeest zijn zaak na enkele jaren opgevoerd tot een voornaam uitgeversbedrijf. Evenals zijn voorgangers heeft Ferwerda zich toegelegd op de uitgave van religieuze en theologische publikaties; daarbuiten gaf hij nog wetenschappelijke werken uit over wiskunde en plantkunde, o. m. een Pomologie, waarvan de fraaie gravures met de hand gekleurd werden door zijn dochter. In 1752 richtte hij de Leeuwarder Courant op. De grote uitbreiding van zijn zaken bracht mede, dat hij in 1760 zijn winkel in de Peperstraat verliet en zich vestigde in de Slotenmakersstraat, in een pand dat aan de achterzijde paalde aan zijn courantendrukkerij in de Speelmanstraat. Zijn winkelzaak had hij overgelaten aan zijn schoonzoon Gerrit Tresling. Volgens F.G. Waller was Ferwerda werkzaam tot 1778 ⁴.

—³ Zie EekhofF, Biblioth. Leeuwarden. — ⁴ Waller, Biogr. Woordenboek, blz. 445.

Van de negen kinderprenten welke uit het fonds van Ferwerda bewaard zijn gebleven, zijn er acht gewijd aan religieuze (meest bijbelse) en moraliserende onderwerpen. Eén prent geeft een gezicht op Leeuwarden. Bijna alle prenten zijn gesigneerd met het monogram van Christoffel van Sichem. Deze houtsneden hebben hoogstwaarschijnlijk oorspronkelijk gediend ter illustratie van religieuze uitgaven en niet voor de aanmaak van kinderprenten. Het is niet uitgesloten dat Rintjes, Ruurds, Thyssens of Ferwerda zelf deze houtsneden hebben overgenomen van een Amsterdamse uitgever, om er hun eigen bijbelse of andere religieuze uitgaven mede te illustreren.

Gerrit Tresling had dus de boekwinkel overgenomen en de drukkerij werd na het overlijden van Abraham Ferwerda in 1783 voortgezet door diens erven, maar het prentenfonds werd overgedragen aan Johannes Seydel, gevestigd bij de Vismarkt op de hoek van de Koningstraat.

1. Bybelsche Figuuren en andere Zinnebeelden voor de Jonge Jeugd. 12 hsnn., taferelen uit het O. T. en moraliserende afb., coll. Waller 2.

2. Historische Zinnebeelden van C. van Sichem. Vermeld in Gids Historische Tentoonstelling 1877.

3. Diverse Figuuren door C. van Sichem, 9 hsnn. ges. met monogram van C. van Sichem bijbelse taferelen en andere godsdienstige voorstellingen, coll. Hist. Gen. Leeuw.

5. Historische Zinne-beelden door C. van Sichem. 8 hsnn. ges. met monogram van C. van Sichem, bijbelse taferelen en andere godsdienstige voorstellingen, coll. Waller 2.

7. Historische zinnebeelden van C. van Sichem. Vermeld in Gids Historische Tentoonstelling 1877.

12. Diverse Figuuren door C. van Sichem. 9 hsnn. ges. met monogram van Van Sichem, taferelen uit het N. T., coll. Hist. Gen. Leeuw.

17. Bybelse Zinne-beelden door C. van Sichem. 15 hsnn. ges. met monogram van C. van Sichem, taferelen uit het N. T., coll. Prov. Bibl. Leeuw.

18. Evangelische Figuuren door C. van Sichem. 12 hsnn. ges. met monogram van C. van Sichem, taferelen uit het N. T., coll. Z.

21. …Leeuwarden de Hoofdstad... (titel gedeeltelijk verdwenen), 1 hsn., gezicht op Leeuwarden en 5 ornamenten, Hist. Gen. Leeuw.

¹ Gids voor de Bezoekers der Historische Tentoonstelling van Friesland, gehouden in Z. M. Paleis te Leeuwarden in den zomer van 1877. Leeuwarden 1877.

NB. De concordantietabellen zijn als afbeeldingen toegevoegd en niet te bewerken.

De firma Glenisson & Van Genechten werd gesticht te Turnhout in 1833. Jaak Edward Glenisson, afkomstig uit het Rijnland, was gehuwd met de schoonzuster van P.J. Brepols; Antoon van Genechten was de zoon van Walter van Genechten, arrondissementcommissaris te Turnhout ².

In 1856 werd de vennootschap ontbonden en de inboedel verdeeld. Jaak Edward Glenisson, samen met zijn zonen Edward en Gustaaf, zette de zaak voort in de Parkstraat onder de firmanaam Glenisson & Fils (Glenisson en Zonen). Deze firma hield op te bestaan in 1900 en de nog overgebleven houtblokken werden verbrand.

Antoon van Genechten vestigde zich in 1856 op de de Merodelaan en heeft slechts gedurende korte tijd kinderprenten uitgegeven. Omstreeks 1870 heeft hij de houtblokken van zijn prenten verkocht aan M. Beersmans, oud-boekbinder uit het huis Brepols, die zich in 1866 zelfstandig gevestigd had te Turnhout als boekbinder en kantoorboekhandelaar.

¹ Gids voor de Bezoekers der Historische Tentoonstelling van Friesland, gehouden in Z. M. Paleis te Leeuwarden in den zomer van 1877. Leeuwarden 1877. — ² Cfr. Van Heurck en Boekenoogen, I.P.F., blz. 357, inlichtingen verstrekt door Jozef Glenisson, kleinzoon van Jaak Edward Glenisson.

De meeste van deze prenten zijn geïnspireerd door gelijkaardige prenten uit de godsdienstige reeks van Brepols. Zij dateren uit de tijd van de oorspronkelijke vennootschap Glenisson & Van Genechten. Deze reeks heeft vermoedelijk een vijftigtal prenten omvat uitgevoerd in houtgravure en een tiental in lithografie.

Evenals de godsdienstige prenten dateren de profane litho's uit de tijd v66r de ontbinding van de oorspronkelijke vennootschap Glenisson & Van Genechten. Deze lithografieën zijn geen kinderprenten en zijn meer bedoeld als kunstprenten dan als volksprenten. De voorstellingen wijken geheel af van de traditionele onderwerpen van de eigenlijke volks- en kinderprenten. Wij hebben deze voorstellingen dan ook niet opgenomen in het iconografisch register. Het is enkel volledigheidshalve dat wij deze platen hier vermelden.

Een groot aantal van deze prenten geven reprodukties van steden en landschappen, en het is wel opvallend dat er in deze reeks zowel prenten voorkomen met Hollandse steden of landschappen (nrs. 29, 38, 39, 40, 41, 43, 44) als prenten met Belgische stadsgezichten of landschappen (nrs. 46, 59, 62, 68, 69, 81). Hieruit kunnen wij afleiden dat deze prenten een belangrijk afzetgebied vonden in Nederland, wat, zoals wij verder zullen aantonen, ook het geval was voor de kinderprenten.

Deze lithografieën zijn gemerkt ofwel „Lith. Glenisson & Van Genechten", ofwel met het adres „Etabl. Glenisson & Van Genechten".

Het is niet te verwonderen dat Jaak Edward Glenisson, die immers uit het Rijnland kwam, zijn reeks kinderprenten begon met kopieën van Duitse prenten ¹. Zijn voorliefde ging aanvankelijk naar militaire onderwerpen. Bij de eerste tien nummers zijn er zes met militaire taferelen ². Maar zeer vlug ging de firma over tot het kopiëren van de prenten van haar voornaamste concurrent PJ. Brepols. De volgende nummers uit het fonds Glenisson & Van Genechten zijn min of meer getrouwe kopieën van prenten van Brepols waarvan het nummer hier vermeld is tussen haakjes: 12 (no), 14 (115), 16 (114), 18 (5), 19 (29), 20 (18), 21 (19), 22 (41), 23 (117), 27 (17), 29 (125), 32 (124), 33 (113), 35 (i34), 37 (127 gedeeltel.), 38 (121), 39 (119), 42 (120), 43 (148), 44 (129), 46 (61), 47 (130), 55 (94), 60 (116), 93 (131), 97 (21), 103 (173), in (144), 112 (112), 120 (122), 144 (128).

Benevens de prenten van Brepols hebben Glenisson & Van Genechten ook Franse en Nederlandse prenten gekopieerd ³.

Wie graveerde de platen voor deze firma? Hierover is weinig bekend. Een paar prenten slechts zijn gesigneerd. Nr. 13 is gemerkt met de initialen (H.D.) van een onbekend graveur; de nummers 76 en 70 zijn gesigneerd Bal, ongetwijfeld W. Bal, die veel kinderprenten graveerde voor de firma Van Staden; de nummers 111 en 117 zijn gesigneerd W en F W, vermoedelijk P.F. Wellens, de vennoot van Dclhuvennc.

Glenisson en Van Genechten hebben 130 nieuwe prenten laten graveren. Van nummer 131 af hebben zij hun fonds aangevuld met blokken overgenomen van de Hollandse uitgevers Thompson van Rotterdam en Noman uit Zaltbommel.

De volgende nummers uit het fonds Glenisson en Van Genechten konden geïdentificeerd worden met de originele van Thompson.

¹ Cfr. Van Heurck en Boekenoogen, I.P.F., blz. 365-370. W.C. van Kuyk identificeerde nr. 3 als een kopie vanJ.A. Endter, nr. 41 en nr. 9 als een kopie van G.N. Renner 128. — ² Ook bij later verschenen prenten zijn er nog een twaalftal met militaire taferelen. — ³ Volgens E. Van Heurck zijn de volgende prenten geïnspireerd door Franse modellen : 4, 25 (naar een gravure van Basset te Parijs), 28, 34, 61, 62, 63, 78, 79, 83, 88, 92, 128 (naar nr. 59 van Gangcl te Metz), 129 en 130. De volgende nummers uit het fonds Glenisson en Van Genechten zijn bewerkt naar Nederlandse modellen : 30, 36, 48 (naar Rynders), 6 (naar Luykens „Des Menschen Begin en Einde"), 49, 51, 53, 56, 57, 58, 59, 72 (naar Van Munster & Zn. B). 73. 81 (Rynders 23), 82, 90 (Hoffers 23), 99 (Van Munster & Zn. E), 100, 102 (naar Rynders 9), 107 (naar Hoffers 25), 108 (Hoffers 32) en 115.

Zoals men in de beschrijving van de fondsen Thompson en Noman kan nagaan, zijn vele van de hier vermelde nummers afkomstig uit oudere fondsen. Thompson heeft vele prenten overgenomen van J. Hendriksen te Rotterdam, die op zijn beurt prenten overgenomen had uit het fonds van Van Egmont te Amsterdam. Noman heeft de meeste prenten van Stichter overgenomen, die weer voor een belangrijk deel afkomstig waren van Kannewet, die op zijn beurt talrijke 17e-eeuwse prenten van de firma De Groot bij zijn fonds had ingelijfd.

Van enkele met Hollandse blokken gedrukte prenten is de uitgave van Thompson of Noman ons niet bekend, maar wij kennen er wel nog vroegere drukken van :

184, kermisprent, is een herdruk van J. Hendriksen nummer 47, welke op haar beurt een herdruk was van Van Egmont nummer 124.

Op de Hollandse blokken herdrukt door Glenisson & Van Genechten vinden wij de signatuur van de meest bekende Hollandse graveurs van kinderprenten : A. Bouwens (nr. 140), Cranendoncq (nr. 154), Van Lieshout (nrs. 134, 160), D. en H. van Lubeek (nrs. 135, 141, 158, 159, 162, 163, 165, 207), H. Numan (nrs. 151, 201, 204), Oortman (nr. 133), P. Plugger (nr. 191), Robyn (nrs. 181, 186).

Toen de firma Glenisson & Van Genechten in 1856 ontbonden werd, had zij uit de fondsen Thompson en Noman nog niet alle prenten herdrukt waarvan de houtblokken in haar bezit gekomen waren. Van de blokken uit het fonds Delhuvenne waarvan zij kort tevoren eigenaarster was geworden had zij zelfs nog helemaal geen gebruik gemaakt¹.

De blokken van de 214 prenten uitgegeven door Glenisson & Van Genechten, een twintigtal nog niet gebruikte blokken uit de fondsen Thompson en Noman, alsmede al de blokken uit het fonds Delhuvenne, werden dus in 1856 verdeeld tussen Glenisson & Zonen en A. Van Genechten.

Daar slechts het kleinste gedeelte van de uitgaven van Glenisson en Van Genechten de naam van de uitgevers vermelden of speciaal gemerkt zijn, en daar geen enkele uitgave van Glenisson & Zonen een aanduiding van uitgever draagt, en slechts enkele prenten van A. Van Genechten gemerkt zijn A.V.G. a T, is het meestal vrij lastig om de niet gemerkte prenten uit deze fondsen te identificeren en om de drie, gedeeltelijk verschillende, fondsen te reconstrueren.

Met het oog op de identificatie van elke afzonderlijke prent en de reconstructie van de drie afzonderlijke fondsen moeten we niet enkel de samenstelling kennen van het ,,moeder"-fonds, Glenisson en Van Genechten, maar moeten we ook een duidelijk inzicht krijgen in de herkomst en de samenstelling van de twee ,,dochter"-fondsen : Glenisson en Zonen en A. Van Genechten. Beide nieuwe firma's beschikten elk over een gedeelte (vermoedelijk de helft) van de door hun voorgangers gebruikte blok-

ken van de 214 verschenen prenten en van de door hun voorgangers niet gebruikte blokken uit het fonds Delhuvenne. Daarbij beschikten Glenisson en Zonen ook over de door Glenisson en Van Genechten nog niet gebruikte blokken van een twaalftal prenten uit de fondsen Thompson en Noman. Glenisson en Zonen hebben de nummers uit het fonds Glenisson en Van Genechten die toegewezen waren aan A. Van Genechten, vervangen door herdrukken van Hollandse prenten of herdrukken van prenten van Delhuvenne.

Op dezelfde wijze heeft A. Van Genechten de nummers van het fonds Glenisson en Van Genechten, die toegewezen waren aan Glenisson en Zonen, vervangen door herdrukken van Delhuvenne en zich verder beperkt tot het herdrukken van het overgeërfde gedeelte van de prenten van Glenisson en Van Genechten, met behoud van de oorspronkelijke nummers.

We weten verder, dat A. Van Genechten zijn volledig fonds heeft overgemaakt aan Beersmans. Voor de reconstructie van het „moeder"-fonds Glenisson en Van Genechten beschikken we vooreerst over talrijke prenten waarop de firmanaam hetzij voluit, hetzij verkort als ,,G. & V.G. te Turnhout", is aangeduid. Daarnaast hebben we de prenten gemerkt G. of bedrukt met de naam van een Nederlandse wederverkoper. Ook deze prenten kunnen we met voldoende zekerheid toeschrijven aan het fonds Glenisson en Van Genechten. Er bestaan immers talrijke prenten gemerkt G. waarvan we ook exemplaren bezitten met de naam Glenisson en Van Genechten voluit of gemerkt G. & V.G.; daarentegen bestaat er geen enkele prent gemerkt G. welke met zekerheid aan Glen. & Zn. of aan A. van Genechten kan toegeschreven worden. Trouwens A. van Genechten had een eigen merkteken : de initialen A.V.G. a T. Wat geldt voor het merkteken G. geldt ook voor de naam van een Nederlandse wederverkoper. Er zijn geen uitgaven bekend gedrukt op naam van Nederlandse grossiers, welke met zekerheid kunnen toegeschreven worden aan Glenisson en Zn. of aan A. v. Genechten. Van de volgende nummers is ons tot op heden geen uitgave bekend met naam of merkteken : 25, 38, 50, 55, 77, 85, 104, 106, no, 112, 113, 115, 120, 121, (122), (123), 124, (125), 126, 127, 144, (148), 149, 173, 177, 180, 192, (194), (196-99), 202, (203), 206, 207, 210, 211, 214. Hiervan zijn de twaalf nummers tussen haakjes tot nu toe geheel onbekend.

Nummer 25, Assepoester, uit de collectie Boekenoogen, door Van Heurck ¹ toegewezen aan Glenisson en Van Genechten, is waarschijnlijk een uitgave van Delhuvenne, door A. Van Genechten herdrukt onder nr. 107, door Beersmans onder nr. 85. Glenisson en Van Genechten en Glenisson en Zonen hebben onder nr. 107 een andere prent over assepoester. De uitgave Glenisson en Van Genechten nr. 25 achten we dus onbekend.

Van de prenten 38, 85, 115 en 124, waarvan door het monsterboek van de firma Glenisson en Zonen bekend is dat ze tot dit fonds hebben behoord ² weten we niet met zekerheid of ze vroeger tot het fonds Delhuvenne of tot het fonds Glenisson en Van Genechten behoord hadden.

Op de nummers 50, 55, 77 en 121 hebben we telkens twee verschillende typen van prenten, alle ongemerkt. Nr. 50 met afb. van 16 dieren, komt voor in het monsterboek van de firma Glenisson en Zonen, het ander nr. 50, Belgisch Peerdevolk, heeft dus tot het fonds A. van Genechten behoord. Een van beide prenten heeft deel uitgemaakt van het fonds Glenisson en Van Genechten, maar we kunnen niet met zekerheid bepalen welk van de twee. De twee nummers 55 stellen allebei de twaalf maanden voor. Een van beide, dit met de meest moderne spelling, komt voor in het monsterboek van Glenisson & Zonen en is een herdruk van Delhuvenne nr. 71. Deze prent heeft dus ter vervanging gediend van de andere prent nr. 55, getiteld De twaelf maenden, uit het fonds Glenisson en Van Genechten, waarvan de blokken ten deel gevallen waren aan A. van Genechten. Van de twee nummers

¹ Van Heurck en Boekenoogen, I.P.F., blz. 378. — ² Zie verder bij de behandeling van het fonds Glenisson & Zonen.

77 is er een, Arabisch Paardevolk, afkomstig uit het fonds Delhuvenne (nr. 39). Dit is geen uitgave van Glenisson en Van Genechten, maar zal een uitgave geweest zijn van Glenisson en Zonen of van A. van Genechten. Het ander, nr. 77 met zestien militaire taferelen, moet toegewezen worden aan het fonds Glenisson en Van Genechten. Van nr. 121, driekoningen-briefjes, hebben we een uitgave welke later herdrukt is door Beersmans, deze uitgave is dus afkomstig uit het fonds A. van Genechten; de andere uitgave komt uit het fonds van Glenisson en Zonen. We weten echter niet welke van beide prenten tot het fonds Glenisson en Van Genechten behoord heeft.

De ongenummerde prent nr. 104 waarvan uitgaven bekend zijn van Glenisson en Zonen kan origineel tot het fonds Glenisson en Van Genechten behoord hebben, maar kan ook afkomstig zijn van het fonds Delhuvenne. Een kopie van deze prent vinden we onder nr. 44 bij Beersmans. De prent van Beersmans is waarschijnlijk een herdruk van een onbekende A. van Genechten nr. 104.

Evenmin als van Glenisson en Zonen nr. 104 weten we van deze onbekende A. van Genechten 104 of ze origineel tot het fonds Glenisson en Van Genechten of tot het fonds Delhuvenne behoord heeft.

Van de ongemerkte prenten nrs. 106, no en 126 kunnen we niet met volstrekte zekerheid zeggen of ze origineel tot het fonds Glenisson en Van Genechten behoord hebben, ofwel tot een van beide jongere fondsen A. van Genechten of Glenisson en Zonen.

De ongemerkte prent nr. 112, Fortunatus, zal hoogstwaarschijnlijk tot het fonds Glenisson en Van Genechten behoord hebben, daar deze prent van dezelfde hand is als die van de nummers ui en 117, gegraveerd door F. Wellens voor de firma Glenisson en Van Genechten.

De uitgave Glenisson en Van Genechten 113 is niet bekend. De prent 113, De Groenlandsche Visschery, is een herdruk van Noman nr. 78. Glenisson en Van Genechten hebben de blokken van Noman en Thompson maar beginnen te gebruiken van af het nummer 131. A. van Genechten heeft enkel prenten herdrukt van Glenisson en Van Genechten en van Delhuvenne. Het nummer 113 Groenlandsche Visschery kon dus toegeschreven worden aan het fonds Glenisson en Zonen.

Van de ongenummerde gravure nr. 120 weten we met voldoende zekerheid, dat ze tot de fondsen Glenisson en Van Genechten en Glenisson en Zonen behoord heeft, daar A. van Genechten ter vervanging van dit nummer beschikte over de blokken van Delhuvenne nr. 22, met gelijkaardige voorstellingen, later herdrukt door Beersmans onder nr. 104.

De overige prenten zonder merkteken van uitgever, met nummers hoger dan 131 en gedrukt met Hollandse blokken, kunnen in de regel toegewezen worden aan het fonds Glenisson en Van Genechten. Deze uitgevers hebben immers van het nummer 130 af geen nieuwe gravures meer laten aanmaken, doch hun fonds aangevuld met prenten uit de fondsen Thompson te Rotterdam en Noman te Zaltbommel. A. van Genechten heeft voor zijn herdrukken van de nummers hoger dan 130, de oude nummering van Glenisson en Van Genechten bewaard. In zover Glenisson en Zonen nummers van Glenisson en Van Genechten hoger dan 130 vervangen hebben door andere prenten, hebben ze hiervoor gebruik gemaakt van houtgravures afkomstig van Delhuvenne. Bij deze hogere nummers zijn er twee prenten, nr. 177 en nr. 213, waarvan de Hollandse herkomst twijfelachtig is; deze prenten kunnen dus afkomstig zijn zowel van het fonds Delhuvenne als van dit van Glenisson en Van Genechten. Voor prent nr. 180, 36 taferelen uit het leven van herders en boeren, beschikten Glenisson en Van Genechten over twee stel houtblokken : een uit het fonds Thompson (nr. 76) en een ander stel uit het fonds Stichter (nr. 119 = Noman nr. 103). Dit laatste is via A. Van Genechten in het bezit gekomen van Beersmans, die hiermede zijn prent nr. 107 gedrukt heeft. De prent nr. 180, afkomstig van Thompson, is dus een uitgave van Glenisson en Zonen. Maar wij weten niet welke van deze twee prenten oorspronkelijk tot het fonds Glenisson en Van Genechten behoord heeft.

Buiten deze nummers zonder merkteken, zijn er vier nummers waarvan alleen gemerkte uitgaven op naam van A. van Genechten bekend zijn. Een hiervan, nr. 209, komt uit het fonds Thompson en is dus via Glenisson en Van Genechten in het fonds A. van Genechten terecht gekomen. Van de drie andere, nrs. 64, 74 en 213, is de herkomst onbekend en deze prenten kunnen zowel deel hebben uitgemaakt van het fonds Delhuvenne als van dit van Glenisson en Van Genechten.

De laatste jaren zijn veel gemerkte prenten voor de dag gekomen uit de fondsen van Delhuvenne, Glenisson en Van Genechten en van A. van Genechten. Dit heeft ons een beter inzicht gegeven in de samenstelling van deze fondsen. Naarmate er nog nieuwe gemerkte prenten zullen ontdekt worden, zullen deze fondsen steeds beter kunnen gereconstrueerd worden.

De prenten van Glenisson en Van Genechten hebben gedurende meer dan twintig jaar een grote verspreiding gevonden in België, maar zijn vermoedelijk op nog grotere schaal verkocht geweest in Nederland, waar de firma Glenisson & Van Genechten zich de medewerking verzekerd had van talrijke wederverkopers, die de prenten uit haar fonds geleverd kregen gedrukt op hun eigen naam. In de volgende plaatsen waren wederverkopers gevestigd van de firma Glenisson & V. Genechten :

Te Amsterdam : J. Aldag, C.J. Koster, H.M.G. Koster, H.G. Koster en Zoon, Schalekamp & Van de Grampel, Erve Wijsmuller, A. Zweesaart; — te Amersfoort : Jacobs en Meyers; — te Arnhem : J. van Houtum; — te Bergen-op-Zoom : D. Pauwels, J. Verkouteren, J.C. Verkouteren, C.A. Ver-kouteren en J.J. Weys; — te Dordrecht : J.B.J. v~n Rosendael; — te 's Gravenhage : L. Lazare; — te Leeuwarden : J.K. Zeehuyzen; — te Maastricht : J.J. Louvrier; — te Rotterdam : J.C. Neiszen en P.M. van Embden; — te Rijswijk : Gebroeders van Kapel; — te Tiel : Paassen; — te Utrecht : A. Van de Weyer; — te Vaassen : T. van Lohuizen; — te Zutphen : W. Hissink; — te Zwijndrecht : J. Boden.

Ten tijde van E. van Heurck waren er slechts drie prenten bekend, gemerkt ,,A.(ntoine) V.(an) G.(enechten) a T.(urnhout)", heden zijn er ons vijfendertig bekend, voorzien van dit adres, namelijk de prenten genummerd : 5, 7, 18, 21, 33, 35, 36, 57, 60, 62, 64, 65, 72, 74, 88, 89, 107, 108, 121, 131, 137, 141, 143, 147, 153, 155, 156, 164, 175, 181, 185, 189, 206, 209, 213.

We hebben reeds vermeld dat A. van Genechten al de houtblokken van zijn kinderprenten omstreeks 1870 verkocht had aan Beersmans.Daar het fonds Beersmans bijna volledig bewaard is, kunnen we hierdoor het fonds A. van Genechten verder reconstrueren. We vermelden hieronder de nummers waarvan we op deze wijze konden vaststellen dat ze deel uitmaakten van het fonds A. van Genechten. Tussen haakjes vermelden we na elk nummer het overeenkomstig nummer uit het fonds Beersmans en duiden met G.G. de prenten aan welke A. van Genechten overgenomen heeft uit het fonds Glenisson en Van Genechten zonder wijziging van het nummer, en met de letter D. de nummers overgenomen uit het fonds Delhuvenne : 3 (6.74, G.G.), 13 (6.53, G.G.), 14 (B.80, G.G.), 16 (B.84, D.1), 17 (B.48, G.G.), 19 (B.₄i, G.G.), 39 (B.34, G.G.), 41 (B.₅i, G.G.), 44 (8.78, G.G.), 53 (B.43, G.G.), 61 (B.86, G.G.), 69 (B.98, D.9), 83 (B.109, G.G.), 84 (6.36, G.G.), 87 (8.75, G.G.), 93 (B.103, G.G.), 98 (6.96, G.G.), 116 (6.56, G.G.), 120 (6.104, 0.22), 134 (6.58, G.G.), 145 (6.94, G.G.), 149 (B.82, G.G.), 151 (B.₇6, G.G.), 182 (B.₃₃, G.G.), 187 (6.35, G.G.), 192 (B.₃2, G.G.), 200 (B.95, G.G.).

Uit het feit dat Glenisson en Zonen bepaalde nummers uit het fonds Glenisson en Van Genechten vervangen hebben door andere houtgravures, kunnen we redelijkerwijze besluiten, dat de houtblokken van de oorspronkelijke prenten in het bezit gekomen zijn van A. van Genechten, alhoewel hiervan

in het fonds Beersmans geen herdrukken zijn bewaard. Dit geldt voor de nummers : i, 9, 10, 23, 30, 34, 35, 46, 47, 48, 50, 54, 55, 72, 79, 9i, 95, 97, 100, 101, 103, 105, 118.

Uit het tegenovergestelde feit, dat een bepaalde prent overgegaan is naar het fonds Glenisson en Zonen en er een afwijkende prent bestaat met hetzelfde nummer, kunnen we besluiten dat deze afwijkende plaat uitgegeven werd door A. van Genechten. Dit geldt voor de nummers : 32 en 49.

Noch van de ongemerkte prenten nrs. 77, 106, no, 112, 126, 177, 202 en 210, noch van de ongemerkte herdrukken van de volgende gemerkte uitgaven van Glenisson en Van Genechten, nrs. 22, 24, 26, 28, 31, 40, 59, 66, 71, 75, 76, 102, 119, 133, 136, 138, 142, 158, 159, 160, 161, 169, 170, 174, 178, 179,183, 184, 188, 191, 193, 204 en 205, kunnen we, aan de hand van de huidige gegevens met zekerheid zeggen of ze tot het fonds A. van Genechten of tot het fonds Glenisson en Zonen behoord hebben.

Geen enkele prent uitgegeven door Glenisson en Zonen heeft een adres of draagt een uitgevers-merk.

Buiten hetgeen over de identificatie van de prenten uit de drie fondsen, Glenisson en Van Genechten. A. van Genechten en Glenisson en Zonen, hierboven reeds gezegd is, moeten we voor dit laatste fonds in de eerste plaats verwijzen naar het monsterboek dat gebruikt werd door de reizigers van de firma Glenisson en Zonen om hun prenten aan te bieden aan de detaillanten. Een exemplaar van zo 'n monsterboek berust in het Folkloremuseum te Antwerpen en bevat 58 halve prenten. Het laagste nummer van deze monsters is 2, het hoogste 214. Deze prenten vertegenwoordigen niet het volledig fonds maar zijn vermoedelijk de nummers welke tot het laatst verkrijgbaar waren. In onderstaande lijst is bij deze nummers de naam van het Folkloremuseum gevolgd door de letter M (Monster-boek).

In de tweede plaats kunnen we bij het identificeren van de prenten uit het fonds Glenisson en Zonen, steunen op het reeds vermelde feit dat deze firma, bij het samenstellen van haar fonds, de platen, welke uit het oude fonds Glenisson en Van Genechten te beurt gevallen waren aan A. van Genechten, vervangen heeft door platen uit de fondsen Noman, Thompson en Delhuvenne, waarvan door Glenisson en Van Genechten nog geen gebruik was gemaakt.

Volgende nummers van Glenisson en Zonen zijn herdrukken van prenten van Noman, die nog niet verschenen waren bij Glenisson en Van Genechten of waarvan ons geen uitgave met dit adres bekend is (tussen haakjes het nummer van Noman) :i (ho),21 (112),25 (55), 35 (314),48 (85), 53 (39), 54 (13 gedeelt.), 113 (78). De nummers van Glenisson en Zonen 91, 100 en 103 zijn respectievelijk herdrukken van Thompson 91, 51 en 31.

Volgende nummers uit het fonds Glenisson en Van Genechten werden door Glenisson en Zonen vervangen door herdrukken van prenten uit het fonds Delhuvenne waarvan we het nummer vermelden tussen haakjes : 3 (88), 7 (z. nr. „Soldatery"), 10 (36), 13 (73), 14 (57), 19 (62), 23 (29), 27 (27), 33 (?), 34 (48), 44 (17), 46 (93), 47 (30), 55 (71), 60 (67), 62 (61), 72 (41), 79 (19), 83 (56), 95 (59), 98 (21), 101 (26), 105 (24), 108 (4), 116 (37), n8 (82), 124 (15), 175 (92).

Tenslotte kan in twijfelachtige gevallen de uitvoering van de prenten ons ook enige aanwijzing geven. De uitgaven van Glenisson en Zonen en die van A. van Genechten, uit de eerste jaren van het zelfstandig optreden van deze nieuwe bedrijven, zijn op grond van hun uitvoering praktisch niet te onderscheiden, noch onderling, noch van die van Glenisson en Van Genechten. Doch de prenten van Glenisson en Zonen uit de laatste decenniën van de vorige eeuw zijn meestal te onderscheiden

van die van Glenisson en Van Genechten en van A. van Genechten, door hun hardere kleuren en hun minder verzorgde uitvoering.

Enkel op grond van deze slechtere verzorging konden ongemerkte exemplaren van volgende nummers toegewezen worden aan het fonds Glenisson en Zonen : 6, n, 12, 37, 47, 51, 52, 63, 73, 80, 86, 92, 94, 96, 127, 128, 129, 130, 132, 135, 139, 144, 150, 152, 154, 157, 163, 165, 171, 173, 190, 195, 201, 207, 208, 212.

religieuze reeks in houtgravure: 2-4-5-6-7-8-9-17-19-22-24-26-28-29-30-32-33-34-36-37-

profane prn.in lithografie: 1-2-4-6-7-8-10 t/m 15-36-37-45-61-64 t/m 67-70 t/m 73-75-78-79-80-96 t/m/143-145-146-148

10. De Godzalige Huis-zegen van den Naem Jezus || en || Zijne Lieve Heiligen. - Het Mirakuleus Beeld van onze Lieve Vrouw van Halle. 2 hsnn., G. &V.G.,

18. Vermaningen dat men behoort zich zelven te doen inschrijven in de Broederschap van het H. Rozekransken. 1 hsn., z. a., Prentenk. Brussel, e. a.

20. Eer en lof zij voor eeuwig aan het allerheiligste || Sacrament des Altaars, 1 hsn., z. a., coll. BK., Asselberghs, e. a.

23. Het ware afbeeldsel van den wan delenden Joo d, gelijk hij, door Brussel is te zien geweest op den 22 April 1774. 1 hsn., z. a., Asselberghs.

43. -. 2 driehoekige hsnn., het wonder van Onze-Lieve-Vrouw van der Linden tot Uden,

44. De H. Crispinus, patroon der schoenmakers, 1 hsn., G. & V.G., Asselberghs.

1. Het laetste Avondmael dat Christus met zyne Apostelen gehouden en dat hy hun voeten gewasschen heeft. Met volledig adres, Fries Gen.

4. Het Leven van den Heiligen || Joseph || Bruidegom van de H. Moeder Gods. Coll. Prentenk. Brussel; met volledig adres, Asselberghs.

6. Het leven van de H. Maegd en Martelaresse Cathari-na. Met volledig adres, Fries Gen.

9. Litanie ter eere van den H. Donatus Martelaer, beschermer tegen den donder, blixem, onweder en tempeesten. Met volledig adres, Fries Gen.

Profane reeks

18. De zorg eener moeder. - Le soin d'une mère. Ges. A.V. Loco, Arch. Turnhout.

19. Les deux petites soeurs. - De Twee Zustertjes || La petite maman. - Het lieve moedertje. Coll. Arch. Turnhout.

20. De duyvel brug bij Cassel. - Le pont du diable pres Cassel. Coll. Arch. Turnhout.

21. Singes. - Apen. Coll. N.O.M., Arch. Turnhout. 23. Fransche Militairen. - Militaires Francais. Coll.

33. Laféte de la Bonne Maman. - De verjaardag van de Grootmoeder. Coll. y, Ottema.

35. Het Bezoek van den Grootvader.-La visite du Grand Père. Ges. P. Sterckx, coll. Kossmann.

38. Gezicht van Ramtnekes (Zeeland). - Vue de Rammekes (Zélande). Coll. Waller G 2.

40. Une Vue de Hollande. || Een Hollandsch Gezigt. Ges. P. Sterckx, Waller G 2, coll. BK.

41. Chateau de Drakestein pres d'Utrecht. - Kasteel van Drakestein bij Utrecht. Coll. Waller G 2.

43. La Maison du Bois a la Haye. || Het huis in het Bosch te 's Hage. Coll. Waller G 2.

46. Le Chateau de Barse prov. de Liège. - Het Kasteel van Barse, prov. Luik. Coll. Waller G 2, Kossmann.

50. Le retour des paturages - De terugkomst uit de weiden. Coll. Arch. Turnhout.

54. Etalon pur sang. - Hengst heel bloed. Coll. Waller G 2. 57. Boucs. - Bokken. Coll. Waller G 2.

59. L'Eglise de Notre Dame d'Anvers. - O.L. Vrouw Kerk te Antwerpen || Le Vieux Bourg a Gand. - De Oude Burg te Gend. Coll. Prentenk. Brussel.

62. Ruines de Franchimont. - Ruines van Franchimont. || Une familie Nordhollandaise. - Eene Noord-hollandsefamilie. Coll. Waller G 2.

68. Eglise de St. Rombaut a Malines. - De Rombouts-kerk te Mechelen. || Eglise de St. Michel et Gudule a Bruxelles. - De St. Michiel en Gudula kerk te Brussel. Coll. Waller G 2.

69. Chateau sur la Meuse. - Een kasteel aan de Maas. || L'Andenne porte de Hattum (Gueldre). - De oude poort van Hattum (Gelderland). Coll. Waller G 2.

144. Historia De Un Official Frances en Africa. (ook Ned. en Fr. titel). Coll. Ottema.

147. Guillaume Teil Abat La Pomme. - Teil Schiet Den Appel Van Het Hoofd Zijns Zoons. Coll. Ottema.

149. Guillaume Teil Echappe A Son Persécuteur. - Willem Teil Ontsnapt Aan Zijnen Vervolger. Coll. Ottema.

-. Het spel der monumenten van Parijs. - Jeu des monumens de Paris. Volgens v. Heurck en Boekenoogen, 1.P.F., blz. 469.

-. Het Buiten goed. - La Maison de Campagne. Ges. Aug. van Loco, Arch. Turnhout.

-. Le pain en 12 tableaux. - De geschiedenis van het brood. In 12 af b. met versjes. Coll. arch. Turnhout.

De oudste uitgaven zijn gemerkt „Uyt de Fabriek en Boekdrukkery van Glenisson en Van Genechten" of „Glenisson & Van Genechten te Turnhout" of een variant hiervan, maar met de namen van de firmanten voluit. Deze oudste uitgaven zijn in de lijst aangeduid : 1. naam G. & V.G. voluit. De daaropvolgende uitgaven zijn op de prenten zelf gemerkt „G. & V.G. te Turnhout", in deze lijst : 2. G. & V.G. Latere uitgaven zijn gemerkt „G.", en in deze lijst aangeduid : 3. G. De jongste uitgaven zijn niet gemerkt, en kunnen dus van Glenisson en Van Genechten zijn of van hun opvolgers : A. Van Genechten of Glenisson en Zonen; deze uitgaven zijn in onze lijst aangeduid met : 4. z(onder) a(dres). We hebben in de mate van het mogelijke bij deze niet gemerkte prenten aangeduid tot welk of tot welke van de drie fondsen ze hebben behoord of kunnen behoord hebben. Enkele uitgaven van A. van Genechten zijn op de prenten gemerkt „A.V.G. a T.", deze zijn dan in onze lijst aangeduid : 5. A.v.G.

Wanneer van bepaalde prenten slechts uitgaven bekend zijn van Glenisson en Van Genechten, en als we in onze inventaris dan ook enkel deze firma vermelden, sluit zulks niet uit, dat deze prenten niet tevens zouden zijn uitgegeven door Glenisson en Zonen of door A. van Genechten.