De prenten van de firma Jos. Scholz te Mainz.        

Joseph Scholz Verlag te Mainz

Joseph Carl Scholz (1768-1813) was de  zoon van een Silezischer houtvester en soldaat in het Pruissische leger.[1]   In 1793 vestigde hij in Wiesbaden een groothandel voor papier- en schrijfwaren en  trouwde in 1796 met Adelburg Stark. Uit het huwelijk werden zeven kinderen geboren. Na Josephs overlijden op 45-jarige leeftijd namen zijn weduwe en zijn oudste zoon de leiding over het bedrijf over en breidden het uit met een boekbinderij. De zonen Christian en Anton werkten als vertegenwoordigers en verkopers door Duitsland en de buurlanden waaronder ook Nederland.
Vanaf 1820 beschikte de firma over een steendrukkerij, waar onder andere prenten en stadsplattegronden werden gedrukt. In 1829 werd het bedrijf gesplitst en onder de drie broers verdeeld. De twee oudsten vestigden zich in Mainz  begonnen daar de productie van centsprenten, papieren speelgoed, bordspellen en -wat later-  geïllustreerde kinderboeken.

In 1835 verliet Anton Scholz het bedrijf en de vestiging te Wiesbaden werd geliquideerd. De energieke en ondernemingsgezinde Christian Scholz (1806-1880) kreeg daarna de algehele leiding van het bedrijf in Mainz.

Vooral Christian heeft het gezicht bepaald van het familiebedrijf Scholz in de negentiende eeuw. In 1852 had het bedrijf circa tweehonderd man in dienst. Naast de fabriek bezat de firma een uitgeverij van prentenboeken, prenten, landkaarten, teken- en schrijfvoorbeelden en briefpapier. In het lithografisch bedrijf stonden twintig persen die nauwelijks aan de vraag konden voldoen.

De afzet van prenten en boeken beperkte zich niet tot Duitsland maar reikte tot ver over de grenzen. Dat verklaart de meertalige onderschriften in het Frans, Engels, Nederlands, Italiaans, Zweeds en Deens, meestal naast de Duitse tekst. Scholz’ handelsreizigers bezochten regelmatig Nederland, Zwitserland, Italië en natuurlijk alle streken in Duitsland. Vanaf ongeveer 1846 leverde Scholz zijn waren ook aan Amerika.

In Nederland is de firma Scholz vooral bekend van goedkope geïllustreerde kinderboeken. In Nederlandse bibliotheken zijn bijna honderd uitgaven van Scholz te vinden, waaronder ook uitgaven in het Duits en het Frans.[2] De meeste zijn niet gedateerd, maar de oudste stamt uit de jaren 1840 en de jongste is gedateerd op 1948. Scholz heeft dus gedurende 100 jaar de onderkant van de Nederlandse prentenboekenmarkt bediend. Dat het bij deze fabrieksprentenboeken niet alleen om plat vermaak ging blijkt uit de vele, soms meertalige, abc-boekjes zoals het Nieuw prenten AB-boek en uit bijvoorbeeld het boekje De zorgvuldige opvoeding der pop : een geschenk voor deugdzame meisjes. Zo werden de lieve kleinen al vroeg op hun pedagogische taak voorbereid.

Het prentfonds van de firma Scholz is nog niet volledig gereconstrueerd. Ook van de prenten die met Nederlandse tekst zijn uitgegeven is het overzicht nog niet compleet. Het fonds zit ook niet eenvoudig in elkaar doordat er een aantal prentseries zijn die hun eigen nummering hebben. Prenten over actuele gebeurtenissen, uitknip- en bouwplaten, theaterprenten, stadsgezichten, huiselijke taferelen, talloze prenten met militaire voorstellingen en dieren; ze lijken alle in verschillende reeksen genummerd al naargelang het onderwerp en de uitvoering. Bovendien zijn veel prenten ongenummerd of ze vormen een mini-reeksje binnen een grotere serie aangeduid met bijvoorbeeld de nummers 125a tot en met 125d. Scholz heeft enkele duizenden verschillende prenten uitgegeven, maar slechts zelden wordt een nummer boven de 300 aangetroffen.

Om het artistieke nivo van de prenten en illustraties te verhogen trok Christian bekwame kunstenaars aan zoals de schilders August Lucas en Gustav Jakob Canton.  De één leverde landschappen, de ander dierscènes of bloemen en fruit naar de natuur. Weer anderen leggen zich toe op het kopiëren van gezichten en figuren naar schilderijen uit de Italiaanse Renaissance.

Tot ver in de negentiende eeuw maakte men in Scholz' lithografisch bedrijf geen gebruik van kleurendruk. In een eigen kleurafdeling, waar op drukke dagen wel 350 kleurders aan het werk waren; meestal vrouwen. De kleuring van de prenten en boekillustraties gebeurde door middel van sjablonen. Het met de hand inkleuren of afzetten kwam overigens ook voor.

Buitenlandse markten bediende Scholz in ruime mate; zowel met prenten als met (kinder)boeken. Prenten voor de export werden vrijwel steeds van 2 tot 5 meertalige opschriften voorzien: naast Duits ook wel Italiaans, Frans, Engels, Deens, Zweeds en Nederlands, soms zelfs Latijn.

De prenten van Scholz zijn op grote schaal in Nederland verspreid. Dat is niet alleen het geval voor prenten met Nederlandse tekst; ook prenten zonder tekst, of met teksten in andere talen worden in Nederlandse verzamelingen veel aangetroffen. Sporadisch aangetroffen aantekeningen van vroegere jeugdige bezitters tonen aan dat het hierbij niet gaat om prenten die door Nederlandse verzamelaars in het buitenland zijn vergaard.

In de jaren 1880 staakte Scholz de uitgave van prenten en zette alleen de uitgave van theaterprenten voort.[3] In Nederland werden de prenten van Scholz nog na 1900 verkocht, onder andere door Jan Vlieger. Handelaar De Haas te Den Haag bood in een opruiming 1000 kinderprenten van Scholz aan voor 20 gulden of 2 cent per stuk wat in die tijd voor gelithografeerde platen bijzonder goedkoop was.[4] De verkoop van Scholz’ prenten liep toen in Nederland waarschijnlijk ook op z’n eind.

Voor de literatuur, klik hier.

Prentlijst

Voor afkortingen in de prentbeschrijving klik hier.

genummerde prenten

2. Robinson-Spiel / Robinson – Spel. 1 handgekleurde krijtlitho met met teksten in 4 talen. verz. B.

3. -, landelijk tafereel, boerenkinderen en edelman met honden. 1 lith. afb.

4. -, veeteelt en huisdieren. 17 lith. afbn.

5. -, vogels, bloemen en planten vogels; bloemen; planten 20 lith. afbn.

5. -, lama dieren. 1 lith. afb.

6. -, paarden bij een bron. 1 lith. afb.

7. -, vrouw bij bloempot. 1 lith. afb.

10. -, water putten uit een beek. 1 lith. afb.

10. -, taferelen uit koude en warme streken aardrijkskunde 2x2 lith. afbn.

11. -, grootvaders gezin; grootouders 2 lith. afbn.

14. -, kruisvaarders. 1 lith. afb.

15. -, apen dieren. 15 lith. afbn.

22. -, bloemen, bootje varen, landelijke taferelen. 2x2 lith. afbn.

22. -, bloemen. 2x2 lith. afbn.

25. Condor - Aigle des Alpes - Lambs-vulture - Lämmergeier - Lammergier – Avolrajo. 1 handgekleurde krijtlitho met osn.  in 5 talen. sign. Weigand.

25. Hund - Chien - Dog - Cane – Hond. 1 ongekl krijtlitho met osn.  in 5 talen. sign.  G.D. gezu. Lith.

25. Condor......Lammergier.... 1 lith. afb.., osn. meertalig.

26. Aigle doré - Golden Eagle - Goldadler - Goudarend - Aquila dorato - aigle royal - Königsadler - Steenarend – Os  sifrago. 1 handgekleurde krijtlitho, osn. in 5 talen.

27. Kanguru - Känguruh – Kangouru. 1 handgekleurde krijtlitho, osn.  in En, Du en Ne.

28. -, schapen. 1 lith. afb.

28. Ours polaire - polar bear - Eisbär - Orso bianco - IJsbeer. 1 handgekleurde krijtlitho met osn.  in 5 talen. sign. C. Weigand 1873.

28. Phoque - Sea-dog - Seehund - Foca - Zeehond. 1 handgekleurde krijtlitho met osn.  in 5 talen

29. Vache - Vacca - Kuh - Cow - Koe. 1 handgekleurde krijtlitho met met osn.  in 5 talen

29. -, paar met muildier. 1 lith. afb., osn. 

30. Armée russe. Regiment Mahométan. Het Russisch Heer. Een Muzelmansch regiment. 2 lith. afbn.

30. Bievre - Beaver - Biber - Castore - Bever. 1 handgekleurde krijtlitho, osn.  in 5 talen.

30. Boeuf - Ox - Ochs - Bove – Os. 1 handgekleurde krijtlitho met met osn.  in 5 talen. sign. H.M.

31. Dachs….das. dieren. 1 lith. afb.

31. -, ruiters springen over een sloot. 1 lith. afb.

31. Âne - Donkey - Esel - Asino - Ezel. 1 handgekleurde krijtlitho met met osn.  in 5 talen.

31. Blaireau - Badger - Dachs - Tasso - Das. 1 handgekleurde krijtlitho met met osn.  in 5 talen, sign. H.M.

32. Chevres - Goats - Ziegen - Capre - Geiten. 1 handgekleurde krijtlitho met met osn.  in 5 talen.

32. Gazelle - Antelope - Gazzella 1 handgekleurde krijtlitho met met osn.  in 3 talen.

33. Porcs - Pigs - Schweine - Porgi - Zwijnen. 1 handgekleurde krijtlitho met met osn.  in 5 talen.

33. -, bison, dieren. 1 lith. afb..

34. Chacal - Jackal - Schakal- Sciacal - Jakhals. 1 handgekleurde krijtlitho met osn.  in 5 talen

35. -, herder met hond en schapen. 1 lith. afb..

35. Kudu. 1 handgekleurde krijtlitho met osn. 

35. Enten…. vogels. 1 lith. afb..,

36. Tapir. 1 handgekleurde krijtlitho met osn. 

36. Oche - Oies - Gänse - Geese - Ganzen. 1 handgekleurde krijtlitho met osn.  in 5 talen

37. Pollo d'India - Dindon - Truthahn - Turkey - kalkoen. 1 handgekleurde krijtlitho met osn.  in 5 talen.

37.  Loutre - Commonotter - Fishotter - Lontra - Vischotter. 1 handgekleurde krijtlitho met osn.  in 5 talen.

38. -, Jesus en zijn discipelen. 1 lith. afb..

38. Yack. 1 handgekleurde krijtlitho met osn. 

39. Cignes - Cigni - Schwäne - Swans - Zwanen. 1 handgekleurde krijtlitho met osn.  in 5 talen.

40. -, De kruisiging van Christus. 1 lith. afb..

40. Faisans. 1 handgekleurde krijtlitho met osn.  in 3 talen.

40. -, bezigheden: lezen, voorlezen en schrijven. 2 lith. afbn.

41. Pernici - Perdrix - Rebhühner - Partridges – Patrijs. 1 handgekleurde krijtlitho met osn.  in 5 talen sign. Scotti.

41. -, allerlei bezigheden. 2x2 lith. afbn.

42. Struis….. dieren 34 lith. afbn.

42. De miereneter….. zoogdieren, vlinders, rupsen. 1 lith. afb.

42. Ours a fourmis - Ant-bear - Ameisenbär - Formicoleone - Miereneter. 1 handgekleurde krijtlitho met osn.  in 5 talen.

42. -, beroepen, voorwerpen en dieren. 6x6 lith. afbn.

43. Schimpanse - Troglodytes niger. 1 handgekleurde krijtlitho met osn.  in 2 talen.

43. -, herten. 1 lith. afb..

43. Cerf - Stag - Hirsch - Cervo - Hert. 1 handgekleurde krijtlitho met osn.  in 5 talen.

44. Cinghiale - Sanglier - Wildschwein - Wild Boar – Wildzwijn. 1 handgekleurde krijtlitho met osn.  in 5 talen.

44 . Renne - Raindeer - Rennthier - Renne - Rendier. 1 handgekleurde krijtlitho met osn.  in 5 talen.

45. Lama…. 1 lith. afb.

46. Jagd op de Beer Bären Jagd. 1 hcol lith. afb., osn. 

47 -, twee olifanten. 1 lith. afb. sign. Scotti.

48. -, dameskleding, mode. 4 lith. afbn.

49. Wolf…..dieren 1 lith. afb.., osn.

50. -, mama en de kinderen. 2x2 lith. afbn.

51. -, Mesieu et Mama Ernest.... spotprenten. 2x2 lith. afbn. 

52. Tiger….tijger. 1 lith. afb.

57. -, bloemen en planten, vogels. 2x2 lith. afbn.

58. -, deugden en ondeugden. 2x2 lith. afbn.

63. - , oude zeeschepen, varen, landelijke taferelen. 2x3 lith. afbn.

67 -, huiselijke bezigheden: tuinieren en spinnen. 2 lith. afbn.

68. -, in de keuken en spelen met de hond. 2 lith. afbn.

80. -, Engeland. 1 lith. afb.

80. -, Engelse vrouw in klederdracht. 1 lith. afb.

80. -, tekenvoorbeelden, portret.

86. -, mensen, dieren en een planeet mensen; dieren; planeet 72 lith. afbn.

88. -, werk en vermaak in verschillende seizoenen. 34 lith. afbn.

89. -, voorwerpen: zagen, helmen, huisraad. 51 lith. afb..

89. -, huisraad. 32 lith. afbn.

91. A. Andacht A.Aandacht..... letterprent in Duits en Nederlands, letters A,B,C,D. 2x2 lith. afbn., osn. sign. ND.

91. -, kunstnijverheid. 23 lith. afbn.,

103. -, schoorsteenveger, sneeuwpret, bezigheden in jaargetijden. 4x2 lith. afbn.

104. -, buitenleven landleven 4x2 lith. afbn.

104. -, dieren, kinderen en speelgoed dieren; speelgoed; kinderen 4x2 lith. afbn.

105. -, militairen te paard, krijgsgevangenen, bevoorrading, de staf en de overgave. 2x2 lith. afbn.

105. -, bezigheden: vechten, jagen, bidden en werken. 4x2 lith. afbn.

107. -, gevaarlijk en onschuldig kinderspel. 4x2 lith. afbn.

107 -, E. Eremit Kluizenaar....... letterprent in Duits en Nederlands, letters E,F,G,H. 2x2 lith. afbn., osn. sign. ND.

108 -, spelende, slapende en verdrietige meisjes. 4x2 lith. afbn., sign. HJ Fruner.

108. -, kinderspel en kinderarbeid. 4x2 lith. afbn.

109. -, kinderen en dieren buiten en in huis. 4x2 lith. afbn.

113. -, het weer en bezigheden van kinderen. 2x3 lith. afbn.

116. -, velo’s fiets. 2x2 lith. afbn., sign. HA.

117. -, kinderen. 2x2 lith. afbn.

117. -, kinderen op school en in de tuin. 4 lith. afbn.

117. -, leven in de stad en op het platteland. 2x2 lith. afbn.

118. -, dieren, kinderspel en houtsprokkelen. 2x2 lith. afbn.

118. -, balspel, voeren van konijnen, tobbevaren en bomen snoeien. 2x2 lith. afbn.

119. -, kinderen op het ijs, op de fiets en buiten. 2x2 lith. afbn.

121. -, jongedames kinderen. 2x2 lith. afbn.

121. -, kinderspel kinderspelen. 4 lith. afbn.

122. -, arreslee rijden, eenden voeren, voorlezen en hout sprokkelen. 2x2 lith. afbn.

123. -, kruisboog schieten, poppenmoedertjes, tekenen en moeder. 2x2 lith. afbn.

123. -, soldaten op hobbelpaard, appels poffen, blindemannetje en vliegeren. 2x2 lith. afbn.

124. -, nest uithalen, musiceren, in het bos, postkoets. 2x2 lith. afbn.

124. -, de maaltijd, het breiwerk, het hobbelpaard en de dans. 2x2 lith. afbn.

130. -, bouw, metaalbewerking, tuinonderhoud en schoenmakerij. 2x2 lith. afbn.

131. -, steenhouwers, brouwers, metselaars en molenaars. 2x2 lith. afbn.

132. -, Sinterklaas en nieuwjaar. 2 lith. afbn.

133. Grenadier. 1 lith. afb..

134. -, het gezin met de hond buiten, huiselijke taferelen. 2 lith. afbn. sign. I.S.

135. -, dansen en musiceren. 2 lith. afbn.

136. -, kinderen verstoren het voorlezen en kinderen in een naaikrans. 2 lith. afbn.

137. -, moeder met kinderen. 2 lith. afbn.

138. -, moeder met kinderen. 2 lith. afbn.

139 -, binnenshuis en in het veld, kinderbezigheden binnen en buiten. 2x3 lith. afbn.

141. -, op de boerderij. 1 lith. afb.

149. -, landarbeid en huisvlijt. 2 lith. afbn.

150. Tiger….tijger. dieren, grootvader 2 lith. afbn.

155. -, idyllische taferelen. 2 lith. afbn.

167. -, boeketten bloemen. 2x2 lith. afbn.

168. -, stoomtrein treinen. 4 rijen.

175. -, Zwitserse landschappen. 2x4 lith. afbn.

176. -, het stroomgebied van de Rijn. 2x4 lith. afbn.

180. -, kinderen kindertaferelen. 2x2 lith. afbn.

185. -, zadelmakerij, slachthuis, wagenmakerij en hoefsmid. 2x2 lith. afbn.

189. Salzburg. stadsgezicht. 1 lith. afb..

190. Vevey. stadsgezicht Vevey 4x2 lith. afbn.

234. -, meubelen huisraad. 13 lith. afbn.

249. -, theatercoulissen: zee, lucht en land. 7 lith. afbn.

255. -, Nazareth, nieuwe testament. 1 lith. afb.

255. Dejeuner, Frühstück, Lunch. het ontbijt van de jager. 1 lith. afb.

258. -, buffeljacht. 1 lith. afb.

269. -, Moeder leest voor moeder; voorlezen 2 lith. afbn.

280. -, op de markt en bij het spinnewiel varen. 2 lith. afbn.

ongenummerde prenten

-, -, met afbeeldingen van vrouwen en kinderen. 2 lith. afbn.

-, -, spelen met de hond en met de pop. 2x3 lith. afbn.,

-,-, dieren: vlinders en rupsen. 38 lith. afbn.,

-,-, konijnen, vossen, zwijnen en herten. 2x2 lith. afbn.,

-,-, kinderspel, kinderen en dieren. 2x3 lith. afbn.,

-,-, jongedames. 2x2 lith. afbn.,

-,-, wilde dieren. 16 afbn.

-,-, dieren. 36 lith. afbn.,

-,-, theater decorstuk. 1 lith. afb..,

-, Fiera....Jaarmarkt. 1 lith. afb.., osn. n. meertalig.

-, Giardino.............Gaard. 1 lith. afb.. osn. meertalig.

-, Le chateau de Barse, Prov de Liège - Het kasteel van Barse, Prov Luik. 1 lith. afb.., osn.  

 -, Vendemmia.....Wijnoogst. 1 lith. afb.., osn. meertalig.