Noothoven

Dirk van Goor – hij voegde de naam Noothoven van zijn moeder toe aan zijn naam - werd geboren te Buren op 18-10-1827 en ging op 15-jarige leeftijd naar Gouda. Daar werkte hij in het boekenbedrijf van zijn broer Benjamin van Goor. Later zou Benjamin spijt betuigen over deze leertijd toen hij verzuchtte dat Dirk de opgedane kennis gebruikte om hem stevig te beconcureren. In 1850 liet Dirk boekhandelaar Suringar, toen voorzitter van de Vereeniging ter bevordering van de belangen des boekhandels, weten dat hij in Leiden met een eigen boekenbedrijf was begonnen. Op 3 juli 1851 trouwde hij met de achttienjarige Helena Cornelia van der Post. Zij was een dochter van boekhandelaar Cornelis van der Post en Sietske Scholts.

De drukkerij/uitgeverij was gevestigd aan de Breestraat, later op de Hooigracht. Van 1852 tot 1859 stond Dirk voor de patentbelasting geregistreerd als boekdrukker, boekhandelaar en boekbinder met zeven werklieden.

Het bedrijf ontwikkelde zich voorspoedig en telde in 1860 al elf werknemers. Tussen de jaren 1863 en 1875 werkten tussen de twintig en vijftig arbeiders voor hem. Ook de activiteiten van Noothoven van Goor breidden zich uit. Behalve boekdrukker, boekhandelaar en boekbinder, noemde hij zich ook steendrukker, uitgever van letterkundige werken, prentkleurder en winkelier. Dirks bedrijf zat in de lift, want in 1877 schafte hij een stoompers aan en een jaar later weer een. Dat had gevolgen voor de personeelsbezetting. Hij ontsloeg vier werknemers.

Toen kwam het fatale jaar 1880: Dirk en Helena scheidden, wat voor Dirk aanleiding was het bloeiende bedrijf te beëindigen. Dirk voelde de bui kennelijk al hangen, want in 1879 liet hij in Amsterdam bij veilinghuis Wed. J.C. van Kesteren & Zn. reeds een gedeelte van zijn boeken-voorraad veilen, heel ironisch in "Lokaal Eensgezindheid" op het Spui. De taalkundige woordenboeken en kinderwerken, evenals de uitgaven die nog niet waren voltooid, bleven buiten de verkoop.

Een tweede veiling werd gehouden op 14 juni 1880, bij hetzelfde veilinghuis, in lokaal "Panorama", op de Plantage in Amsterdam, door C.L. Brinkman en weer bij Wed. J.C. van Kesteren & Zn. Een jaar later, op 12 december 1881, volgde een derde veiling, in lokaal "De Brakke Grond" aan de Nes in Amsterdam, door G.Th. Bom & Zoon (voorheen Wed. J.C. van Kesteren). Hierbij ging het Prentenmagazijn voor de Jeugd over naar Jan Vlieger te Amsterdam en het Nuttige Prentenboek naar Noman te Zaltbommel.

Dirk was na de scheiding verhuisd naar Amsterdam, waar hij niet op zijn lauweren rustte. Hij was van 1883 tot 1895 directeur van de Amsterdamsche Courant en hield zich intensief bezig met de Nederlandse Uitgeversbond. Daarnaast was hij actief in de Vereeniging ter Bevordering van de Belangen des Boekhandels, jarenlang als voorzitter en hij was medeoprichter en bestuurslid van Het Bestelhuis.

Na Dirks dood in 1895 werd het restant van zijn kopyen en Fondsartikelen geveild. Weer door G.Th. Bom & Zoon, in lokaal "De Koning van Zweden", Keizersgracht 149 Amsterdam. Volgens de veilingcatalogus moest alles à tout prix worden verkocht.

Het fonds dat Dirk Noothoven van Goor uitgaf was zeer gevarieerd. Het bestond uit atlassen, naslagwerken, boeken over huishouden en kookkunst, maar bevatte ook centsprenten en veel kinderboeken. Merkwaardig is de Beknopte handleiding tot de zwemkunst, of De kunst om in korten tĳd het zwemmen en duiken, in alle opzigten volkomen te leeren, waarmee men na lezing van 125 pagina's de kunst van het (droog)zwemmen machtig kon worden.

In 1880 bracht Noothoven een fondslijst uit met uitsluitend kinderboeken en prenten; een kleine 180 titels van A is een Aapje tot Zoo zijn onze manieren. Hieronder waren veel boekjes van J.J.A. Goeverneur, sprookjes, spelletjes en raadsels, maar ook leerzame kost voor de jeugd: Geheime krachten der Natuur, Het ontstaan van vuur, Het Water en de Mensch, kleine boekjes voorzien van handgekleurde litho's met teksten van de hand van Gerrit van Sandwijk, de onderwijzer die ook voor de uitgevers Bronstring, Broedelet en Schuitemaker had gewerkt. Het ging daarbij vaak om goedkope uitgaven.

Omstreek 1855 startte Dirk een encyclopedisch-informatief magazijn onder de titel Het Nuttige Prenteboek, waarin de spelende jeugd door fraaije platen en onderhoudende vertellingen en bijschriften geleid wordt tot opmerking en nadenken, zoals het prospectus vermeldde. Iedere maandelijkse aflevering bevatte een fraaie met zorg ingekleurde litho van 30x43 cm. en 8 pagina's tekst met onderwerpen als het vlas, munten, maten en gewichten, boekdrukkerij enz. Eén prent is gesigneerd met T. van Donkelaar; vermoedelijk bracht hij de hele serie op steen. In navolging van Schuitemaker werden de prenten - met of zonder onderschriften in boekdruk- ook los in de handel gebracht en werden de 25 afleveringen ook in een boek gebundeld. Als voorbeeld voor deze uitgave diende het Franse tijdschrift Les récréations instructives tirées de l'education nouvelle..... van Jules Delbrück (2,3).

Het is niet duidelijk wanneer Noothoven met een nieuwe centsprentserie in houtgravure begon. De prenten die zowel gekleurd als ongekleurd in de handel werden gebracht, dragen nummers van 1 tot 16. Het is een serie geheel in de stijl van Schuitemakers Prentenmagazijn. Het ligt voor de hand te veronderstellen dat dit gebeurde vóór hij het Prentenmagazijn overnam. Door deze overname werd de voortzetting van deze nieuwe serie vrij zinloos. Bovendien vulde hij het Prentenmagazijn aan met een aantal prenten in dezelfde stijl en overeenkomstige onderwerpen. Een andere mogelijkheid is dat hij van plan was de hele serie te vernieuwen en deze prenten in plaats kwamen van de nrs. 1-16 van Schuitemaker. Daarvoor pleit de advertentie in 1868 in het NvdB. Archiefonderzoek kan hier wellicht opheldering geven.

Noothoven drukte ook kunstprenten en boekillustraties. Toen Noothoven zijn bedrijf beëindigde nam Jan Vlieger uit Amsterdam de prenten over. Van hem zijn geen herdrukken van dit fonds bekend. Wellicht beperkte Jan Vlieger zich tot het uitverkopen van de overgenomen prenten.

Van Schuitemaker te Purmerend nam Dirk Noothoven van Goor in 1859 de serie Prenten-Magazijn voor de Jeugd over. Deze prenten hebben als onderwerpen vaderlandse geschiedenis, aardrijkskunde, natuurkunde en bijbelse geschiedenis. Noothoven van Goor herdrukte de serie, soms zonder of met willekeurige nummers en voegde er 20 nieuwe titels aan toe. Opvallend is dat de prenten vanaf nr. 200 niet meer het opschrift Prentenmagazijn voor de jeugd dragen. Evenals Schuitemaker gaf Noothoven een magazijn uit: boekjes in kwarto met dezelfde onderwerpen, nu met uitvoerige teksten en gericht op de oudere jeugd. De uitgave Een voorbeeld voor u, levensschetsen van beroemde Nederlanders door Van Sandwijk, beschrijft de levens van Rembrandt, Menno van Coehoorn, Bernhard Nieuwentijt, Frank van Borsselen, Jan Steen en Johannes Henricus Nieuwold. Aan ieder zijn 8 pagina's gewijd met de vier forse houtgravures en versjes van de overeenkomstige prenten, aangevuld met goed leesbare tekst. Noothoven heeft voor deze uitgaven waarschijnlijk het onverkochte materiaal gebruikt dat hij van Schuitemaker had overgenomen, waaraan hij een nieuw omslag, titelblad en voorwoord van de uitgever toevoegde.(4) Zo bleef ook Schuitemakers drukwerk verkoopbaar.


Papier - Nuttige prentenboek - Noothoven	Leven op zee - Noothoven nr. 1	Wat moet gij worden - Noothoven nr. 1

Noten

1 Deels ontleend aan: Loes de Keuning-Volkers, 'Een volbloed koopman met voorbeeldige moed en noeste vlijt .....', in: Leids jaarboekje 2000, Leiden, Vereniging Oud Leiden, 2000.

2 J. Landwehr, De Boekenwereld, 14, (1997), p. 70 ev.

3 Jules Delbrück, Les récréations instructives tirées de l'éducation nouvelle. Journal des mères et des enfants. Paris: Librairie francaises et étrangère (R. Schultz), z.j.

4 Het druksel van de mij bekende uitgaven is identiek aan dat van Schuitemaker; met name de oude nummering van Schuitemaker met jaargangen in het magazijn is opvallend.

Voor de literatuurlijst klik hier.

Prentseries

Overname, copiëren en downloaden voor niet-commercieel gebruik van teksten en afbeeldingen is toegestaan onder vermelding van bron SGKJ/AGJMBorms. Contact centsprenten@xs4all.nl.